కుచాభ్యాం చ నితంబాభ్యాం వయసా చ విరాజతే । హృన్మాంసస్యాధికా వృద్ధిర్దృష్టా చాత్ర న సంశయః
ఆమెకు వయసు, వక్షోజాలు, నితంబాలు మెరుస్తుంటాయి. హృదయ మాంసం పెరుగుదల ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
పతనాయ చ లోకానాం మోహరూపం విదర్శితమ్ । నభవత్యేవ సా నారీ యా త్వయా పరికీర్తితా
లోకుల పతనానికి ఆమె మోహరూపాన్ని చూపిస్తారు. నీవు చెప్పిన ఆ స్త్రీ నిజంగా ఉండదు.
లీలయా కురుతే ధాతా వినోదాయ సదాత్మనః । యథా నార్యాస్తథా పుంసో జీవః సర్వత్ర సంస్థితః
సృష్టికర్త తన ఆనందం కోసం లీలగా ఈ కార్యాలు చేస్తాడు. స్త్రీలో ఉన్నట్లే, పురుషునిలో కూడా జీవుడు ఎక్కడైనా స్థితి చెందుతాడు.
కుచయోనివిహీనా యే జీవన్ముక్తాః సదైవ హి । నరస్తు పురుషః ప్రోక్తో నారీ ప్రకృతిరుచ్యతే
వక్షోజాలు, గర్భాశయం లేని వారు ఎప్పుడూ జీవన్ముక్తులే. పురుషుడు 'పురుషుడు' అని, స్త్రీ 'ప్రకృతి' అని పిలవబడతారు.
రమతే తేన వై సార్ద్ధం న ముక్తా హి కదాచన । భవాన్ప్రకృతిసంయుక్తః పురుషేషు ప్రదృశ్యతే
అతడు ఆమెతో కలిసి ఆనందిస్తాడు, కానీ ఎప్పుడూ ముక్తి పొందడు. నీవు పురుషులలో ప్రకృతితో కలిసినవాడిగా కనిపిస్తావు.
కః కస్య కురుతే లజ్జామేవం జ్ఞాత్వా సుఖం వ్రజ । వృద్ధాం స్త్రియం ప్రవక్ష్యామి సదావృద్ధాం వరాననే
ఇలా తెలిసినవాడు ఎవరి కోసం ఎవరు సిగ్గుపడాలి? సుఖాన్ని పొందు. ఓ సుందరీ, ఎప్పుడూ వృద్ధురాలైన స్త్రీని నేను నీకు వివరంగా చెబుతాను.
త్వచా జర్జరతాం యాతా యస్యాప్యంగే వరాననే । శ్వేతైశ్చైవ తథాకేశైః పలితైశ్చ సమాకులా
ఆమె చర్మం ముడతలు పడి, అవయవాలన్నీ వాడిపోయాయి, ఆమె తలలో తెల్లని, బూడిద రంగు జుట్టుతో బాధపడుతోంది.
బలహీనాథ దీనాపి వ్యాపితా వలినా తదా । నేయం వృద్ధా భవేన్నారీ పరం వృద్ధా చ కథ్యతే
ఆమె బలహీనంగా, దుఃఖంగా, ముడతలతో కప్పబడి ఉంటుంది. వృద్ధాప్యంలో ఆమెను స్త్రీగా పరిగణించరు, వృద్ధురాలిగా మాత్రమే పిలుస్తారు.
ఏతస్యా లక్షణం ప్రోక్తం యువతీం ప్రవదామ్యహమ్ । జ్ఞానేన వర్ద్ధతే నిత్యం జీవపార్శ్వే సమాశ్రితా
ఇది ఆమె లక్షణం. ఇప్పుడు యువతిని గురించి చెబుతాను. ఆమె జ్ఞానంతో ఎప్పుడూ అభివృద్ధి చెందుతూ, జీవుని పక్కన ఆశ్రయంగా ఉంటుంది.
సుమతిర్నామ సంప్రోక్తా సా వృద్ధా యువతీతి చ । నారీ పురుషలోకేషు సర్వదైవ ప్రతిష్ఠితా
ఆమెను సుమతి అని, వృద్ధురాలిగా, యువతిగా కూడా పిలుస్తారు. స్త్రీ పురుషులలో ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది.
లజ్జా తస్యాః ప్రకర్తవ్యా అన్యచ్చైవ వదామ్యహమ్ । మాతరం వై ప్రవక్ష్యామి యా త్వయా పరికీర్తితా
ఆమెకు లజ్జను పాటించాలి. ఇంకొకటి చెబుతాను. నీవు చెప్పిన తల్లిని నేను వివరంగా చెబుతాను.
ప్రాణినామంగదేశేషు సదైవ చేతనా స్థితా । పరజ్ఞానప్రదా యా చ సా ప్రజ్ఞా పరికథ్యతే
ప్రాణుల శరీర భాగాలలో ఎప్పుడూ చైతన్యం ఉంటుంది. పరజ్ఞానం ఇచ్చే ఆమెను 'ప్రజ్ఞ' అని పిలుస్తారు.
ప్రజ్ఞా మాతా సమాఖ్యాతా ప్రాణినాం పాలనాయ సా । సంస్థితా సర్వలోకేషు పోషణాయ హితాయ వా
ప్రజ్ఞను తల్లిగా పిలుస్తారు, ప్రాణులను రక్షించేందుకు ఆమె ఉంది. అన్ని లోకాలలో పోషణకూ, మేలుకోసమే ఆమె స్థితి చెందింది.
సుమతిర్నామ యా ప్రోక్తా సా మాతా పరికథ్యతే । సంసారద్వారమార్గాణి యాని రూపాణి నిత్యశః
సుమతి అని పిలవబడే ఆమెను తల్లిగా వివరించారు. సంసారానికి ద్వారాలుగా, మార్గాలుగా ఉండే రూపాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.
భవంతి మాతరో హ్యేతా బహుదుఃఖప్రదర్శికాః । మాతృరూపం సమాఖ్యాతమన్యత్కిం తే వదామ్యహమ్
ఈ తల్లులు నిజంగా ఉన్నాయి, ఎన్నో బాధలు చూపిస్తాయి. తల్లి రూపం వివరించాను — ఇంకేమి చెప్పాలి నీకు?
ఆత్మోవాచ- భవాన్కో హి సమాయాతో మమ సంతాపనాశకః । విస్తరేణ సమాఖ్యాహి స్వరూపమాత్మనః స్వయమ్
ఆత్మ అడిగింది — నీవెవరు? నా బాధలు పోగొట్టేందుకు వచ్చావు. దయచేసి నీ స్వరూపాన్ని పూర్తిగా వివరించు.
వీతరాగ ఉవాచ- యస్మాత్కామాని వర్తంతే నిరాశాః సర్వ ఏవ తే । యం దుష్టత్వాన్న పశ్యంతి కర్మాణ్యేతాని నాన్యథా
వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — మనసులో ఉండే కోరికలు అన్నీ ఆశలు లేకుండా వృథాగా ఉంటాయి. అవి చెడిపోయినవిగా ఉండి, ఈ పనుల్ని వేరే విధంగా చూడలేవు.
యత్సమీపం హి నాయాతి ఆశా చైవ కదాచన । క్రోధో లోభస్తథా మోహో యద్భయాత్ప్రలయం గతాః
ఎక్కడా ఆశ దగ్గరికి రాకపోతే, అక్కడ కోపం, లోభం, మాయ కూడా భయంతో అంతమైపోతాయి.
వీతరాగోస్మి భద్రం తే వివేకో మమ బాంధవః । ఆత్మోవాచ- కీదృశోఽసౌ తవ భ్రాతా వివేకో నామ నామతః
నేను వీతరాగుడిని — నీకు శుభం కలగాలి! వివేకం నాకు స్నేహితుడు.
తస్య త్వం లక్షణం బ్రూహి భ్రాతురాత్మన ఏవ చ । వీతరాగ ఉవాచ- తస్యైవ లక్షణం రూపం న వదామి తవాగ్రతః
నీ అన్నయ్యకు, నీకు కూడా లక్షణాలు చెప్పు. వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — అతని లక్షణాలు, రూపం నీ ముందర చెప్పను.
భ్రాతుస్తస్య మహాభాగ ఆహ్వానం చ కరోమ్యహమ్ । భోభో వివేక మే భ్రాతరావయోస్త్వం వచః శృణు
ఓ మహాభాగుడా! ఇప్పుడు నా అన్నయ్యను పిలుస్తున్నాను. ఓ వివేకా, నా అన్నయ్యా, మన ఇద్దరి మాట విను.
ఏహ్యేహి సుమహాభాగ మమ స్నేహాన్మహామతే । కశ్యప ఉవాచ- శాంతిక్షమాభ్యాం సంయుక్తో భార్యాభ్యాం చ సమాగతః
రా, రా మహాభాగుడా, నా మీద ప్రేమతో, ఓ మహామతి! కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు — ఆయన శాంతి, సహనం అనే భార్యలతో కలిసి వచ్చాడు.
సర్వదృక్సర్వగో వ్యాపీ సర్వతత్త్వపరాయణః । సందేహానాం చ సర్వేషాం యో రిపుర్జ్ఞానవత్సలః
అతడు అన్నింటినీ చూస్తాడు, ఎక్కడా ఉన్నా ఉంటాడు, అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉంటాడు, అన్ని తత్త్వాల సారాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అతడు అనుమానాలన్నింటికీ శత్రువు, జ్ఞానాన్ని ప్రేమించే వాడు.
ధారణా ధీశ్చ ద్వే పుత్ర్యౌ తస్యైవ హి మహాత్మనః । తస్య యోగః సుతో జ్యేష్ఠో మోక్షో యస్య మహాగురుః
ఆ మహాత్ముడికి ధారణ, బుద్ధి అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు. యోగం అతని పెద్ద కుమారుడు, మోక్షం అతనికి గొప్ప గురువు.
నిర్మలో నిరహంకారో నిరాశో నిష్పరిగ్రహః । సర్వవేలాప్రసన్నాత్మా గతద్వంద్వో మహామతిః
అతడు నిర్మలుడు, అహంకారం లేని వాడు, ఆశలు లేని వాడు, స్వంతం అనేదేమీ లేని వాడు. ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా ఉంటాడు, ద్వంద్వాలకి అతీతుడు, గొప్ప జ్ఞానమున్న వాడు.
స వివేకః సమాయాతో గుణరత్నైర్విభూషితః । యస్యామాత్యౌ మహాత్మానౌ ధర్మసత్యౌ మహామతీ
ఆ వివేకుడు గుణమణులతో అలంకరించబడి వచ్చాడు. అతనికి ధర్మం, సత్యం అనే మహాత్ములు మంత్రులుగా ఉన్నారు.
క్షమాశాంతిసమాయుక్తః స వివేకః సమాగతః । వీతరాగమువాచేదమాహూతోహం సమాగతః
సహనం, శాంతి కలిగి ఉన్న ఆ వివేకుడు వచ్చాడు. వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — పిలవబడి నేను వచ్చాను.
తద్భ్రాతః కారణం సర్వం కథ్యతాం హి మమాగ్రతః । యమాశ్రిత్య త్వయాద్యైవ కృతమాహ్వానమేవ మే
కాబట్టి అన్నయ్యా, నన్ను ఇక్కడికి పిలవడానికి కారణం ఏమిటో నాకు ముందుగా చెప్పు.
వీతరాగ ఉవాచ- పుమాన్స్థితో యః పురతో మహాపాశైర్నియంత్రితః । మోహస్య బాణైః సంభ్రాంతః సంసారస్య చ బంధనైః
వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — నీ ముందున్న ఈ మనిషి గొప్ప బంధాలతో బంధించబడి, మాయ బాణాలతో మూర్ఛించబడి, సంసారం బంధనాల్లో చిక్కుకున్నాడు.
సర్వస్య వ్యాపకః స్వామీ అయమాత్మా మమైవ చ । పంచతత్త్వైః సమావిష్టో జ్ఞానధ్యానవివర్జితః
అతడు అన్నింటికీ వ్యాపించి ఉన్న యజమాని, నా స్వరూపమే. ఐదు భూతాలతో చుట్టబడి, జ్ఞానం, ధ్యానం లేని వాడు.