బాంధవానాం సమోహేన భార్యాదీనాం తథైవ చ । ఆకులవ్యాకులో దేవి జాయతే చ దినేదినే
బంధువులపై మమకారం, భార్య మొదలైనవారిపై కూడా మమకారం వల్ల, ఓ దేవీ, అతడు రోజుకో రోజు మరింత కలవరపడి, గందరగోళంలో పడిపోతాడు.
మహామోహేన సందిగ్ధో మోహజాలగతః ప్రభుః । కైవర్తేన యథా బద్ధః శకులో జాలబంధనైః
మహా మోహంతో మునిగిపోయి, మాయాజాలంలో చిక్కుకున్న ప్రభువు, మత్స్యమై వేటగాడు వేసిన వలలో చిక్కుకున్నట్లుగా ఉంటాడు.
చలితుం నైవ శక్తోస్తి తథాత్మాసీత్ప్రబంధితః । మోహజాలైస్తు తైః సర్వైర్దృఢబంధైస్తు బంధితః
అతడు కదలలేను, అంతగా ఆత్మ బలమైన మోహజాల బంధాలతో బంధించబడి ఉంటుంది.
ఏవమాదిప్రపంచేన వ్యాపితో వ్యాపకేన హి । జ్ఞానవిజ్ఞానవిభ్రష్టో రాగద్వేషాదిభిర్హతః
ఇలా ఈ ఆదిప్రపంచంలో వ్యాపించి, అన్ని దిశలలో వ్యాపించినవాడై, జ్ఞానవిజ్ఞానాలను కోల్పోయి, రాగద్వేషాదులతో నాశనమవుతాడు.
కామేన పీడ్యమానస్తు క్రోధేనైవ తథైవ వా । ప్రకృత్యా కర్మణాబద్ధో మహామూఢో వ్యజాయత
కామంతో బాధపడుతూ, కోపంతో కూడి, స్వభావం, కర్మల బంధంతో, మహా మూర్ఖుడై జన్మిస్తాడు.
సూత ఉవాచ- ఏవం మూఢో యదాత్మాసౌ కామక్రోధవశంగతః । లోభరాగాదిభిః సర్వైర్వ్యాపృతస్తైర్దురాత్మభిః
సూతుడు చెప్పాడు— ఇలా ఆత్మ మూర్ఖత్వంతో, కామక్రోధాలకు లోనై, లోభం, మమకారం మొదలైన చెడు లక్షణాలన్నింటితో నిండిపోతుంది.
ఇయం భార్యా హ్యయం పుత్ర ఇదం మిత్రమిదం గృహమ్ । ఏవం సంసారజాలేన మహామోహేన బంధితః
‘ఇది నా భార్య, ఇతడు నా కుమారుడు, ఇతడు నా మిత్రుడు, ఇది నా ఇల్లు’ అని భావిస్తూ, సంసారజాలం, మహా మోహంతో బంధించబడి ఉంటాడు.
పుత్రశోకాదిభిర్దుఃఖైర్వివిధైరాకులస్తదా । జరయావ్యాధిభిశ్చైవ సంగ్రస్తశ్చాధిభిస్తథా
అప్పుడు కుమారుని విషాదం లాంటి ఎన్నో బాధలతో, వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు, ఇంకా అనేక ఆందోళనలతో బాధపడతాడు.
ఏవమాత్మా సంప్రతప్తో దుఃఖమోహైః సుదారుణైః । అభిమానైర్మానభంగైర్నానాదుఃఖైశ్చ ఖండితః
ఇలా ఆత్మ తీవ్రమైన దుఃఖమోహాలతో తపించబడుతూ, అహంకారం, అవమానం, ఇంకా ఎన్నో రకాల బాధలతో చీలిపోతుంది.
వృద్ధత్వేన తథా దేవి శబలత్వేన పీడితః । దుఃఖం చింతయతే నిత్యం హాహాభూతో విచేతనః
వృద్ధాప్యంతో, వృద్ధాప్య లక్షణాలతో బాధపడుతూ, ఎల్లప్పుడూ తన దుఃఖాన్ని ఆలోచిస్తూ, ‘హాయ్ హాయ్’ అని విలపిస్తూ, మూర్ఛితుడై ఉంటాడు.
రాత్రౌ స్వప్నాన్ప్రపశ్యేత దివా చైతన్యవర్జితః । వైకల్యేన తథాంగానాం వ్యాప్తో దేవి దినేదినే
రాత్రిపూట కలలు కనుచూ, పగలు అయితే జ్ఞానం లేకుండా ఉంటాడు. ఇలా, అమ్మా, రోజుకో రోజు అతని అవయవాలు బలహీనమవుతూ బాధపడతాడు.
సంసారే భ్రమమాణేన వైరాగ్యం తత్ర దర్శితమ్ । నిఃశంకం బంధుహీనం చ ప్రశాంతం తుష్టమేవ చ
ఈ లోకంలో తిరుగుతూ ఉండేవాడికి అక్కడ విరక్తి కలుగుతుంది; అతనికి ఎలాంటి సందేహం ఉండదు, బంధువులు లేరు, మనస్సు ప్రశాంతంగా, తృప్తిగా ఉంటుంది.
తమువాచ తదాత్మా వై కామక్రోధవివర్జితమ్ । కో భవాన్నగ్నరూపేణ కథం మిత్రైర్న లజ్జసే
ఆ సమయంలో కామక్రోధాలు లేని ఆత్మ ఇలా అడిగింది: "ఈ నగ్నరూపంలో నువ్వెవరు? స్నేహితుల మధ్య నీకు ఎలాంటి సిగ్గు అనిపించదా?"
యత్ర లోకాః స్త్రియో వృద్ధా యువత్యో మాతరస్తథా । ఏతాసాం హి గతో మధ్యే న బిభేషి అనావృతః
ఇక్కడ మనుషులు, స్త్రీలు, వృద్ధులు, యువతులు, తల్లులు ఉన్నప్పుడు, నువ్వు వారి మధ్య నగ్నంగా వెళ్ళి, భయపడకుండా ఉంటావు.
వీతరాగ ఉవాచ- కో హ్యత్ర నగ్నో దృశ్యేత న నగ్నోస్మీతి వై కదా । సుసంబద్ధస్త్వమేవాపి పరిధాన సమన్వితః
విరక్తుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడ ఎవరు నగ్నంగా కనిపిస్తున్నారు? నేను ఎప్పుడూ నగ్నుడిని కాదు. బట్టలు వేసుకుని, బంధనాల్లో ఉన్నవాడైతే నువ్వే."
న నగ్నోస్మి కదా దివ్యభవాన్నగ్నః ప్రదృశ్యతే । ఇంద్రియార్థవశేవర్తీ మర్యాదాపరివర్జితః
నేను ఎప్పుడూ నగ్నుడిని కాదు; ఇంద్రియాల వశమై, నియమాలు వదిలేసినవాడే నిజంగా నగ్నుడిగా కనిపిస్తాడు.
ఆత్మోవాచ- పురుషస్య కా హి మర్యాదా తామాచక్ష్వ చ సువ్రత । విస్తరేణ మహాప్రాజ్ఞ యది జానాసి నిశ్చితమ్
ఆత్మ ఇలా అడిగింది: "మనిషికి ఏమిటి నియమం? దయచేసి, ఓ మహానుభావా, నీకు ఖచ్చితంగా తెలుసు కదా, వివరంగా చెప్పు."
వీతరాగో మహాప్రాజ్ఞస్తమువాచ మహామతిః । సుస్థైర్యం భజతే చిత్తం సుఖదుఃఖేషు నిత్యదా
విరక్తుడు, మహాపండితుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: "మనస్సు సుఖంలోనైనా, దుఃఖంలోనైనా ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండాలి."
క్లేశితం సర్వభావైశ్చ తేషుతేషు పరిత్యజేత్ । అథ లజ్జాం ప్రవక్ష్యామి మనో యా నిర్విశత్యలమ్
ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా బాధపడినప్పుడు వాటిని వదిలేయాలి. ఇప్పుడు మనస్సు పూర్తిగా లోనికి వెళ్ళే సిగ్గు గురించి చెబుతాను.
మయాద్యైవం న కర్తవ్యం నగ్నః స్థానవివర్జితః । పశ్చాత్తాపే సుసంలీనః సా లజ్జా పరికథ్యతే
"ఈరోజు నేను ఇలా నగ్నంగా, స్థానం లేకుండా ఉండకూడదు" అని మనసులో అనుకుని, తర్వాత లోతుగా పశ్చాత్తాపపడితే, అదే సిగ్గు అంటారు.
కస్య లజ్జా ప్రకర్తవ్యా ద్వితీయో నాస్తి సర్వదా । ఏకశ్చ పురుషో దివ్యః కస్య కించిన్న నాశయేత్
ఎవరికి సిగ్గు అవసరం? ఎప్పుడూ రెండవవాడు లేడు. ఒక్క మనిషే ఉన్నాడు, అతడు దివ్యుడు; అతనికి ఎవరు ఏమి చేయగలరు?
అథ లోకాన్ప్రవక్ష్యామి యే త్వయా పరికీర్తితాః । యథా కులాలకశ్చక్రే మృత్పిండం చ నిధాపయేత్
ఇప్పుడు నువ్వు చెప్పిన ప్రజల గురించి చెబుతాను: మట్టి ముద్దను చక్రంపై పెట్టే మట్టికొయ్యాడిలా,
భ్రామయిత్వా తు సూత్రేణ నానాభేదాన్ప్రకాశయేత్ । భాండానాం తు సహస్రాణి స్వేచ్ఛయా మతిసంస్థితః
దాన్ని దారంతో తిప్పి, అనేక ఆకారాలు చూపిస్తాడు; తన ఇష్టం, తెలివి ప్రకారం వేలాది పాత్రలు తయారవుతాయి.
తథాయం సృజతే ధాతా నానారూపాణి నాన్యథా । పశ్చాద్వినాశమాయాంతి యేనకేనాపి హేతునా
అలాగే సృష్టికర్త ఎన్నో రూపాలు సృష్టిస్తాడు, వేరేలా కాదు; తర్వాత అవి ఏ కారణంతోనైనా నశిస్తాయి.
సర్వదైవ స్థితా యే చ యే లోకాశ్చ సనాతనాః । తేషాం లజ్జా ప్రకర్తవ్యా నావర్తంతే హి తే భువి
ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉన్నవారు, శాశ్వత లోకాలు—వారికే సిగ్గు ఉండాలి; వారు భూమికి తిరిగి రావు.
ఆకాశవాయుతేజాంసి పృథ్వీ చాపశ్చ పంచమః । అమీ లోకాః ప్రకాశంతే యే చ సర్వత్ర సంస్థితాః
ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, భూమి, ఐదవది నీరు—ఈ లోకాలు ప్రతిచోటా కనిపిస్తాయి, స్థిరంగా ఉంటాయి.
సత్త్వానామంగదేశేషు పంచైతేషు సుసంస్థితాః । సర్వత్రైవ చ వర్తంతే కస్య లజ్జా విధీయతే
ప్రాణులు ఈ ఐదు భూతాల్లో, ప్రతి అవయవంలో బాగా స్థిరంగా ఉంటారు; అవి అన్నిచోట్లా ఉన్నాయి—అయితే, ఎవరికి సిగ్గు విధించాలి?
స్త్రీణాం రూపం ప్రవక్ష్యామి శ్రూయతాం తాత సాంప్రతమ్ । యథాఘటసహస్రేషుసోదకేషువిరాజతే
స్త్రీల రూపం గురించి ఇప్పుడు చెబుతాను; విను తండ్రీ, ఇప్పుడే: ఎలా వేల గడలలో నీరు మెరిసిపోతుందో,
ఏకశ్చంద్రో హి సర్వత్ర భవాంస్తద్వద్విరాజతే । గతో జంతుసహస్రేషు మోహచక్రే మహాత్మవాన్
ఒక చంద్రుడు ఎక్కడైనా ప్రకాశిస్తాడు కదా, అలాగే మహాత్ముడు మాయలో చిక్కుకున్న అనేక జీవుల మధ్యనుంచి బయటపడి, అందరిలోనూ వెలుగుతాడు.
స్థావరేషు చ సర్వేషు జంగమేషు తథా భవాన్ । యోనిద్వారేణ పాపేన మాయామోహమయేన వై
అచేతనమైనవాటిలోనూ, చలించేవాటిలోనూ, నీవు పాపంతో, మాయా మోహంతో, జనన ద్వారం ద్వారా ప్రవేశిస్తావు.