ఏతద్వాక్యం తతః శ్రుత్వా ఆత్మా వై ధ్యానమాగతః । ధ్యానేన హి సమం గర్భే సంస్థితో మోహవర్జితః
ఆ మాటలు విని, ఆత్మ ధ్యానంలో లీనమయ్యింది. ధ్యానంతో కలిసి గర్భంలో ఉండి, మాయ నుండి విముక్తుడయ్యాడు.
యదా ధ్యానం గతో హ్యాత్మా విస్మృతం గర్భజం భయమ్ । స ద్వాభ్యాం సహితస్తత్ర ఆత్మా మోహ వినా కృతః
ఆత్మ ధ్యానంలో లీనమైనప్పుడు, గర్భంలో కలిగిన భయం మరిచిపోయింది. అక్కడ ఆ ఇద్దరితో కలిసి ఆత్మ మాయ లేకుండా మారింది.
చింతయన్నేవ వై నిత్యమాత్మకం సుఖమేవ హి । ఇతో నిష్క్రాంతమాత్రస్తు త్యజే పంచాత్మకం వపుః
తన ఆనందాన్ని ఎల్లప్పుడూ మనసులో ఉంచుకుంటూ, ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోయిన వెంటనే, ఐదు భూతాలతో కూడిన ఈ శరీరాన్ని వదిలేస్తాడు.
ఏవం చింతయతే నిత్యం గర్భవాసగతః ప్రభుః । సూతికాలే తు సంప్రాప్తే ప్రాజాపత్యే వరాననే
అలాగే, గర్భంలో ఉన్నప్పుడు ఆ ప్రభువు ఎప్పుడూ ఇదే విధంగా ఆలోచిస్తాడు. కాని, ప్రసవ సమయం వచ్చినప్పుడు, ప్రజాపతి సంకల్పంతో, ఓ సుందరివు,
వాయునా చలితో గర్భః ప్రాణేనాపి బలీయసా । యోనిర్వికాసమాయాతి చతుర్వింశాంగులం తదా
ఆ సమయంలో గర్భం వాయువుతో, బలమైన ప్రాణంతో నడిపించబడి, ఇరవై నాలుగు వేల్ల పొడవుతో యోని ద్వారం వద్దకు వస్తుంది.
పంచవింశాంగులో గర్భస్తేన పీడా విజాయతే । ఏవం సంపీడ్యమానస్తు మూర్చ్ఛయా మూర్చ్ఛితః ప్రియే
ఇరవై ఐదు వేల్ల పొడవు వచ్చినప్పుడు గర్భానికి బాధ మొదలవుతుంది. అలా నలిగిపోతూ, ఆ బాధతో అతడు స్పృహ కోల్పోతాడు, ప్రియమైనవాడా.
పతితో భూమిభాగే తు జ్ఞానధ్యానసమన్వితః । ప్రాజాపత్యేన దివ్యేన వాయునా స పృథక్కృతః
భూమిపై పడిన తరువాత, జ్ఞానం ధ్యానం కలిగి ఉన్న అతడిని, ప్రజాపతి యొక్క దివ్యమైన వాయువు వేరుచేస్తుంది.
భూమిసంస్పర్శమాత్రేణ జ్ఞానధ్యానే తు విస్మృతే । సంసారబంధసందిగ్ధ ఆత్మా ప్రియతయా స్థితః
భూమిని తాకిన వెంటనే, జ్ఞానమూ ధ్యానమూ మరిచిపోతాడు. సంసార బంధంలో చిక్కుకుని, మమకారంతో ఆత్మ అక్కడే మిగిలిపోతుంది.
గుణదోషసమాక్రాంతో మహామోహసమన్వితః । ఖాద్యం పానాదికం సర్వమిచ్ఛత్యేవ దినేదినే
గుణదోషాలతో ఆక్రమించబడి, మహా మోహంలో మునిగి, ప్రతీ రోజూ అన్నం, పానీయం మొదలైనవన్నీ కోరుకుంటూ ఉంటాడు.
ఏవం సంపుష్యమాణస్తు ఆత్మా పంచాత్మకైః సహ । వ్యాపితో హీంద్రియైః సర్వైర్విషయైః పాపకారిభిః
ఇలా పోషించబడుతూ, ఆత్మ ఐదు భూతాలతో కలిసి, అన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా, పాపకార్యాలైన విషయాలలో నిమగ్నమవుతుంది.
బాంధవానాం సమోహేన భార్యాదీనాం తథైవ చ । ఆకులవ్యాకులో దేవి జాయతే చ దినేదినే
బంధువులపై మమకారం, భార్య మొదలైనవారిపై కూడా మమకారం వల్ల, ఓ దేవీ, అతడు రోజుకో రోజు మరింత కలవరపడి, గందరగోళంలో పడిపోతాడు.
మహామోహేన సందిగ్ధో మోహజాలగతః ప్రభుః । కైవర్తేన యథా బద్ధః శకులో జాలబంధనైః
మహా మోహంతో మునిగిపోయి, మాయాజాలంలో చిక్కుకున్న ప్రభువు, మత్స్యమై వేటగాడు వేసిన వలలో చిక్కుకున్నట్లుగా ఉంటాడు.
చలితుం నైవ శక్తోస్తి తథాత్మాసీత్ప్రబంధితః । మోహజాలైస్తు తైః సర్వైర్దృఢబంధైస్తు బంధితః
అతడు కదలలేను, అంతగా ఆత్మ బలమైన మోహజాల బంధాలతో బంధించబడి ఉంటుంది.
ఏవమాదిప్రపంచేన వ్యాపితో వ్యాపకేన హి । జ్ఞానవిజ్ఞానవిభ్రష్టో రాగద్వేషాదిభిర్హతః
ఇలా ఈ ఆదిప్రపంచంలో వ్యాపించి, అన్ని దిశలలో వ్యాపించినవాడై, జ్ఞానవిజ్ఞానాలను కోల్పోయి, రాగద్వేషాదులతో నాశనమవుతాడు.
కామేన పీడ్యమానస్తు క్రోధేనైవ తథైవ వా । ప్రకృత్యా కర్మణాబద్ధో మహామూఢో వ్యజాయత
కామంతో బాధపడుతూ, కోపంతో కూడి, స్వభావం, కర్మల బంధంతో, మహా మూర్ఖుడై జన్మిస్తాడు.
సూత ఉవాచ- ఏవం మూఢో యదాత్మాసౌ కామక్రోధవశంగతః । లోభరాగాదిభిః సర్వైర్వ్యాపృతస్తైర్దురాత్మభిః
సూతుడు చెప్పాడు— ఇలా ఆత్మ మూర్ఖత్వంతో, కామక్రోధాలకు లోనై, లోభం, మమకారం మొదలైన చెడు లక్షణాలన్నింటితో నిండిపోతుంది.
ఇయం భార్యా హ్యయం పుత్ర ఇదం మిత్రమిదం గృహమ్ । ఏవం సంసారజాలేన మహామోహేన బంధితః
‘ఇది నా భార్య, ఇతడు నా కుమారుడు, ఇతడు నా మిత్రుడు, ఇది నా ఇల్లు’ అని భావిస్తూ, సంసారజాలం, మహా మోహంతో బంధించబడి ఉంటాడు.
పుత్రశోకాదిభిర్దుఃఖైర్వివిధైరాకులస్తదా । జరయావ్యాధిభిశ్చైవ సంగ్రస్తశ్చాధిభిస్తథా
అప్పుడు కుమారుని విషాదం లాంటి ఎన్నో బాధలతో, వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు, ఇంకా అనేక ఆందోళనలతో బాధపడతాడు.
ఏవమాత్మా సంప్రతప్తో దుఃఖమోహైః సుదారుణైః । అభిమానైర్మానభంగైర్నానాదుఃఖైశ్చ ఖండితః
ఇలా ఆత్మ తీవ్రమైన దుఃఖమోహాలతో తపించబడుతూ, అహంకారం, అవమానం, ఇంకా ఎన్నో రకాల బాధలతో చీలిపోతుంది.
వృద్ధత్వేన తథా దేవి శబలత్వేన పీడితః । దుఃఖం చింతయతే నిత్యం హాహాభూతో విచేతనః
వృద్ధాప్యంతో, వృద్ధాప్య లక్షణాలతో బాధపడుతూ, ఎల్లప్పుడూ తన దుఃఖాన్ని ఆలోచిస్తూ, ‘హాయ్ హాయ్’ అని విలపిస్తూ, మూర్ఛితుడై ఉంటాడు.
రాత్రౌ స్వప్నాన్ప్రపశ్యేత దివా చైతన్యవర్జితః । వైకల్యేన తథాంగానాం వ్యాప్తో దేవి దినేదినే
రాత్రిపూట కలలు కనుచూ, పగలు అయితే జ్ఞానం లేకుండా ఉంటాడు. ఇలా, అమ్మా, రోజుకో రోజు అతని అవయవాలు బలహీనమవుతూ బాధపడతాడు.
సంసారే భ్రమమాణేన వైరాగ్యం తత్ర దర్శితమ్ । నిఃశంకం బంధుహీనం చ ప్రశాంతం తుష్టమేవ చ
ఈ లోకంలో తిరుగుతూ ఉండేవాడికి అక్కడ విరక్తి కలుగుతుంది; అతనికి ఎలాంటి సందేహం ఉండదు, బంధువులు లేరు, మనస్సు ప్రశాంతంగా, తృప్తిగా ఉంటుంది.
తమువాచ తదాత్మా వై కామక్రోధవివర్జితమ్ । కో భవాన్నగ్నరూపేణ కథం మిత్రైర్న లజ్జసే
ఆ సమయంలో కామక్రోధాలు లేని ఆత్మ ఇలా అడిగింది: "ఈ నగ్నరూపంలో నువ్వెవరు? స్నేహితుల మధ్య నీకు ఎలాంటి సిగ్గు అనిపించదా?"
యత్ర లోకాః స్త్రియో వృద్ధా యువత్యో మాతరస్తథా । ఏతాసాం హి గతో మధ్యే న బిభేషి అనావృతః
ఇక్కడ మనుషులు, స్త్రీలు, వృద్ధులు, యువతులు, తల్లులు ఉన్నప్పుడు, నువ్వు వారి మధ్య నగ్నంగా వెళ్ళి, భయపడకుండా ఉంటావు.
వీతరాగ ఉవాచ- కో హ్యత్ర నగ్నో దృశ్యేత న నగ్నోస్మీతి వై కదా । సుసంబద్ధస్త్వమేవాపి పరిధాన సమన్వితః
విరక్తుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడ ఎవరు నగ్నంగా కనిపిస్తున్నారు? నేను ఎప్పుడూ నగ్నుడిని కాదు. బట్టలు వేసుకుని, బంధనాల్లో ఉన్నవాడైతే నువ్వే."
న నగ్నోస్మి కదా దివ్యభవాన్నగ్నః ప్రదృశ్యతే । ఇంద్రియార్థవశేవర్తీ మర్యాదాపరివర్జితః
నేను ఎప్పుడూ నగ్నుడిని కాదు; ఇంద్రియాల వశమై, నియమాలు వదిలేసినవాడే నిజంగా నగ్నుడిగా కనిపిస్తాడు.
ఆత్మోవాచ- పురుషస్య కా హి మర్యాదా తామాచక్ష్వ చ సువ్రత । విస్తరేణ మహాప్రాజ్ఞ యది జానాసి నిశ్చితమ్
ఆత్మ ఇలా అడిగింది: "మనిషికి ఏమిటి నియమం? దయచేసి, ఓ మహానుభావా, నీకు ఖచ్చితంగా తెలుసు కదా, వివరంగా చెప్పు."
వీతరాగో మహాప్రాజ్ఞస్తమువాచ మహామతిః । సుస్థైర్యం భజతే చిత్తం సుఖదుఃఖేషు నిత్యదా
విరక్తుడు, మహాపండితుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: "మనస్సు సుఖంలోనైనా, దుఃఖంలోనైనా ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండాలి."
క్లేశితం సర్వభావైశ్చ తేషుతేషు పరిత్యజేత్ । అథ లజ్జాం ప్రవక్ష్యామి మనో యా నిర్విశత్యలమ్
ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా బాధపడినప్పుడు వాటిని వదిలేయాలి. ఇప్పుడు మనస్సు పూర్తిగా లోనికి వెళ్ళే సిగ్గు గురించి చెబుతాను.
మయాద్యైవం న కర్తవ్యం నగ్నః స్థానవివర్జితః । పశ్చాత్తాపే సుసంలీనః సా లజ్జా పరికథ్యతే
"ఈరోజు నేను ఇలా నగ్నంగా, స్థానం లేకుండా ఉండకూడదు" అని మనసులో అనుకుని, తర్వాత లోతుగా పశ్చాత్తాపపడితే, అదే సిగ్గు అంటారు.