తత్ర నేత్రావమాత్యౌ మే ద్రవ్యలబ్ధిప్రసాధకౌ । ఏవం మయాత్మవ్యాపారస్తవాగ్రే కథితః పరః
అక్కడ నా ఇద్దరు మంత్రులు కళ్ళు, పదార్థాలను తెలుసుకునే పనిని చేస్తారు. ఇలా నా స్వంత కార్యాన్ని నీ ముందే వివరించాను.
జలమువాచః- సుతోషయామ్యహం నిత్యమమృతేన కలేవరమ్ । ఏవం మే తత్ర వ్యాపారః కాయపత్తనకే ప్రియే
జలం ఇలా అన్నది — 'నేను ఎప్పుడూ అమృతంతో శరీరాన్ని తృప్తిపరుస్తాను. శరీరరూప పట్టణంలో ఇదే నా పని, ఇది నాకు ఎంతో ఇష్టం.'
అమాత్యం రసనాం విద్ధి రసాస్వాదకరీం పరామ్ । నాసికోవాచ- సుగంధేన పరాం పుష్టిం కాయస్యాపి కరోమ్యహమ్
నా మంత్రి రుచి తెలుసుకునే గొప్పదైన నాలుక అని తెలుసుకో. ముక్కు ఇలా అన్నది — 'సువాసనతో శరీరానికి గొప్ప పోషణను ఇస్తాను.'
దుర్గంధం తు పరిత్యజ్య కాయే గంధం ప్రదర్శయే । బుద్ధియుక్తా మహాభాగ తస్యాభావేన భావితా
దుర్వాసనను వదిలిపెట్టి, శరీరంలో మంచి వాసనను చూపిస్తాను. ఓ మహాభాగ్యవంతుడా, ఇది బుద్ధి వల్ల తెలుస్తుంది, అది లేకపోతే తెలియదు.
స్వామికార్యాయ కాయేస్మిన్నహం తిష్ఠామి నిశ్చలా । గంధం మమ గుణం విద్ధి ద్వివిధం యత్ప్రవర్తితమ్
యజమాని పనికోసం నేను ఈ శరీరంలో కదలకుండా ఉంటాను. నా గుణం వాసన, అది రెండు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది అని తెలుసుకో.
శ్రవణావూచతుః- కార్యాకార్యాదికం శబ్దం లోకైరుక్తం శుభాశుభమ్ । శృణుయావః స్వకాయస్థౌ సత్యాసత్యే ప్రియాప్రియే
చెవులు ఇలా అన్నాయి — 'మేము మా శరీరంలో ఉండి, ప్రజలు చెప్పే మంచి, చెడు, చేయవలసినవి, చేయకూడనివి, సత్యం, అసత్యం, ఇష్టమైనవి, ఇష్టంలేనివి అన్నీ వినుతాము.'
శబ్దో హి మే గుణః ప్రోక్తో మమ వ్యాపారమేవ హి । యోజయామి న సందేహో యదా బుద్ధిః ప్రపూరయేత్
శబ్దమే నా లక్షణం, నా పని కూడా అదే. బుద్ధి ఆదేశిస్తే, నేను శబ్దాన్ని పనిచేయిస్తాను. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
త్వగువాచ- పంచరూపాత్మకో వాయుః శరీరేస్మిన్వ్యవస్థితః
చర్మం ఇలా చెప్పింది— ఈ శరీరంలో వాయువు ఐదు రూపాలతో స్థిరంగా ఉంది.
సబాహ్యాభ్యంతరే చేష్టాం తేషాం జానామి తత్త్వతః । శీతోష్ణమాతపం వర్షం వాయోః స్ఫురణమేవ చ
వాటికి లోపల, బయట జరిగే పనులన్నీ నాకు నిజంగా తెలుసు. చలి, వేడి, ఎండ, వర్షం, గాలిలో కదలిక— ఇవన్నీ నాకు స్పష్టంగా తెలుసు.
సర్వం జానామి సంస్పర్శం సంగశ్లేషాదికం నృణామ్ । స్పర్శ ఏవ గుణో మహ్యమేతత్సత్యం వదామ్యహమ్
మనుషుల మధ్య జరిగే అన్ని స్పర్శలు, కలయికలు, అంటిపెట్టుకున్నవి— ఇవన్నీ నాకు తెలుసు. నాకు ప్రత్యేకమైన లక్షణం స్పర్శే. ఇది నిజమని నేను చెబుతున్నాను.
ఏవం హి తే సమాఖ్యాతో మయా వ్యాపార ఏవ హి । నేత్రే ఊచతుః-। సంసారే యాని రూపాణి భవ్యాభవ్యాని సత్తమ
ఇలా నా పనిని నీకు వివరించాను. అప్పుడు కళ్ళు ఇలా మాట్లాడాయి— ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని రూపాలు, శుభమైనవి, అశుభమైనవి—
యదా ప్రేరయతే బుద్ధిస్తదా పశ్యావ నాన్యథా । వసావః కాయమధ్యే వై రూపం గుణమిహావయోః
బుద్ధి ప్రేరేపించినప్పుడు మాత్రమే మేము చూస్తాము, అంతే తప్ప వేరేలా కాదు. శరీరంలో మాకు ఇద్దరికీ లక్షణం రూపమే.
ఏవం వ్యాపారసంబంధః కాయమధ్యే మహామతే । జిహ్వోవాచ-। బుద్ధియుక్తా అహం తాత రసభేదాన్విచారయే
ఇలా శరీరంలో మా పనికి సంబంధం ఉంది, ఓ మహామతి. అప్పుడు నాలుక ఇలా చెప్పింది— బుద్ధితో కూడిన నేను రుచుల తేడాలను తెలుసుకుంటాను.
క్షారమమ్లాదికం సర్వం నీరసం స్వాదు చింతయే । వ్యాపారేణ అనేనాపి నిత్యయుక్తా వసామ్యహమ్
ఉప్పు, పులుపు, ఇతర రుచులు, రుచి లేనివి, తీపి— ఇవన్నీ నేను ఆలోచిస్తాను. ఈ పనితో నేను ఎప్పుడూ ఉంటాను.
ఇన్ద్రియాణాం హి సర్వేషాం బుద్ధిరేషా ప్రణాయకః । ఏవం పంచ సమాయాతానీంద్రియాణి ప్రియే శృణు
అన్ని ఇంద్రియాలకు బుద్ధే నాయకుడు. ఇలా ఐదు ఇంద్రియాలు కలిసాయి— విను, ప్రియమైనవాడా.
స్వీయాని యాని కర్మాణి కథయంతి పునః పునః । అథ బుద్ధిః సమాయాతా తమువాచ మహామతిమ్
వాటి పనులను అవి మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతూనే ఉంటాయి. అప్పుడు బుద్ధి వచ్చి, ఆ మహామతిని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
మద్విహీనో యదా కాయస్తదా నశ్యతి నాన్యథా । తస్మాత్త్వం మాం సమాస్థాయ వర్త్తయస్వ మహామతే
నన్ను లేకుండా శరీరం నిలబడదు, మరొక విధంగా కాదు. అందుకే నన్ను ఆధారంగా చేసుకుని నీవు జీవించు, ఓ మహామతి.
అథ కర్మ సమాయాతమాత్మానమిదమబ్రవీత్ । అహం కర్మ మహాప్రాజ్ఞ తవ పార్శ్వం సమాగతమ్
అప్పుడు కర్మ వచ్చి, ఆత్మను ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది— నేను కర్మను, ఓ మహాప్రజ్ఞా, నీ పక్కనకు వచ్చాను.
త్వాం ప్రేషయామ్యహం తేన పథా యేనేహ గచ్ఛసి । ఏవమాకర్ణ్య తత్సర్వమాత్మా ప్రోవాచ తాన్ప్రతి
ఈ లోకంలో నీవు వెళ్ళే మార్గంలో నేను నిన్ను పంపిస్తాను. ఇవన్నీ విని, ఆత్మ వాటిని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
యూయం పంచాత్మకైర్యుక్తాః సర్వసాధారణాః కిల । కస్మాన్మైత్రం సమిచ్ఛంతి తత్ర పంచాత్మకం ప్రతి
మీరు అందరూ ఐదు స్వభావాలతో, అందరికీ సాధారణంగా ఉన్నవారు. మరి మీరు ఐదు స్వభావాలున్న వాడితో స్నేహం ఎందుకు కోరుతున్నారు?
బ్రువంతు కారణం సర్వే మమాగ్రే సర్వమేవ తత్ । పంచాత్మకా ఊచుః-। అస్మత్సంగప్రసంగేన పిండమేవ ప్రజాయతే
మీరు అందరూ దీనికి కారణం ఏమిటో నా ముందు చెప్పండి. ఐదు స్వభావాలవారు ఇలా చెప్పారు— మేము కలిసినప్పుడు, మేము కలిసి ఉన్నప్పుడు శరీరం ఏర్పడుతుంది.
తస్మిన్పిండే మహాబుద్ధే భవాన్వసతి సువ్రతః । తిష్ఠామో హి వయం సర్వే ప్రసాదాత్తవ తత్ర హి
ఆ శరీరంలో, ఓ మహాబుద్ధి, నీతి గలవాడా, నీవే నివసిస్తావు. మేము అందరం నీ అనుగ్రహంతో అక్కడ ఉంటాము.
ఏతస్మాత్కారణాన్మైత్రమిచ్ఛామస్తవ నిత్యశః । ఆత్మోవాచ- ఏవమస్తు మహాభాగా భవతాం ప్రియమేవ చ
ఈ కారణంతో మేము ఎప్పుడూ నీ స్నేహాన్ని కోరుకుంటున్నాము. ఆత్మ ఇలా చెప్పింది— అలా జరుగనీ, మహాభాగులారా, మీకు ఇష్టమైనది కలగనీ.
కరిష్యే నాత్ర సందేహో మైత్రం హి ప్రీతికారణాత్ । వార్యమాణో మహాభాగో జ్ఞానేనాపి మహాత్మనా
నేను అలా చేస్తాను, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. స్నేహం ప్రేమకోసం. జ్ఞానంతో కూడా ఆపినప్పటికీ, ఆ మహాభాగుడు—
ధ్యానేన చ మహాత్మాసౌ తేషాం సంగతిమాగతః । స తైః ప్రమోహితస్తత్ర రాగద్వేషాదిభిస్తదా
ధ్యానంతో ఆ మహాత్ముడు వారి సమీపానికి వచ్చాడు. అక్కడ అతను వారి వల్ల, ఆకర్షణ, ద్వేషం వంటి వాటి ద్వారా మాయలో పడిపోయాడు.
పంచతత్త్వసమాయుక్తః కాయిత్వం గతవాన్ప్రభుః । యదా గర్భం సమాయాతో విష్ఠామూత్రసమాకులే
అయిదు తత్త్వాలతో కూడిన శరీరాన్ని ధరించిన ప్రభువు, మలమూత్రాలతో నిండిన గర్భంలోకి ప్రవేశించాడు.
దుర్గంధే పిచ్ఛిలావర్తే పతితస్తైః స సంయుతః । అంగేన వ్యాకులీభూతః పంచాత్మకానువాచ సః
దుర్గంధమైన, లిజ్జగా ఉన్న ఆ గర్భంలో, ఆయన వారితో కలిసి పడిపోయాడు. శరీరంతో బాధపడుతూ, అయిదు తత్త్వాలను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
భోభోః పంచాత్మకాః సర్వే శృణుధ్వం వచనం మమ । భవతాం సంప్రసంగేన మహాదుఃఖేన మోహితః
"ఓ అయిదు తత్త్వాలారా! నా మాట వినండి. మీతో కలిసి ఉండటం వల్ల నేను గొప్ప బాధతో మాయలో పడిపోయాను."
తత్రాస్మిన్పిచ్ఛిలే ఘోరే పతితో హి మహాభయే । పంచాత్మకా ఊచుః- తావత్సంస్థీయతాం రాజన్యావద్గర్భః ప్రపూరయేత్
"ఈ లిజ్జగా, భయంకరమైన చోట నేను పడిపోయాను," అని అన్నాడు. అయిదు తత్త్వాలు ఇలా చెప్పాయి: "ఓ రాజా! గర్భం నిండేవరకు ఇక్కడే ఉండండి."
పశ్చాన్నిర్గమనం తే వై భవిష్యతి న సంశయః । అస్మాకం హి భవాన్స్వామీ కాయదేశే వ్యవస్థితః
"తర్వాత నీవు తప్పకుండా బయటకు వస్తావు, దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఎందుకంటే నువ్వు మా యజమాని, శరీరంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడివి."