తతస్తే పంచకాః సర్వే ఆత్మానం ప్రతిజగ్మిరే । మైత్రీమేవ ప్రతీచ్ఛామో భవతో నిత్యమేవ హి
అంతటా ఐదుగురూ కలిసి తిరిగి తమవద్దకు వచ్చారు. 'మేము ఎప్పుడూ మీతో స్నేహమే కోరుకుంటున్నాము' అని చెప్పారు.
యస్మాచ్ఛుద్ధోసి లోకేశ తస్మాత్త్వాం సముపాగతాః । స్వయమేవ విచార్యైవ ఉత్తరం నః ప్రదీయతామ్
ప్రభువా, మీరు పవిత్రుడవు కాబట్టి మేము మీ వద్దకు వచ్చాము. మీరు స్వయంగా ఆలోచించి మాకు సమాధానం చెప్పండి.
ఆత్మోవాచ- యూయం పంచైవ సంప్రాప్తా మమ మైత్రం సమిచ్ఛథ । స్వీయం గుణం ప్రభావం చ కథయంతు మమాగ్రతః
ఆత్మ ఇలా అన్నది — 'మీరు ఐదుగురూ నా స్నేహం కోరుకుంటూ వచ్చారు. మీలో ప్రతి ఒక్కరు మీ స్వంత గుణాన్ని, శక్తిని నా ముందే చెప్పండి.'
భూమిరువాచ- సర్వకార్యస్య సంస్థానం చర్మమాంససమన్వితమ్ । అస్థిమూలదృఢత్వం మే నఖలోమసమన్వితమ్
భూమి ఇలా అన్నది — 'ప్రపంచంలోని ప్రతి వస్తువుకి ఆకారం నా వల్లే. చర్మం, మాంసం నాతో కలిసివుంటాయి. ఎముకలతో నాకు బలమూ, గట్టి స్థితి కలదు. నఖాలు, జుట్టు కూడా నాతోనే ఉంటాయి.'
ప్రభావో హి మహాప్రాజ్ఞ కాయమధ్యే మమైవ హి । నాసికాగమనో గంధస్స మే భృత్యో మహామనాః
ఓ మహాజ్ఞానివా, నా శక్తి శరీరంలోనే ఉంటుంది. ముక్కులోకి వచ్చే వాసన నా సేవకుడు, గొప్ప మనస్సుతో ఉన్నవాడు.
ఆకాశ ఉవాచ- అహమాకాశకః ప్రాప్తో మమ కాయే ప్రభావకమ్ । శ్రూయతామభిధాస్యామి పరబ్రహ్మస్వరూపిణమ్
ఆకాశం ఇలా అన్నది — 'నేను ఆకాశం, ఇక్కడికి వచ్చాను. నా శక్తి శరీరంలో ఉంది. పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైనవాడిని గురించి నేను వివరంగా చెబుతాను, వినండి.'
బాహ్యాంతరావకాశశ్చ శూన్యస్థానే వసామ్యహమ్ । తత్రామాత్యౌ తు కర్ణౌ మే శ్రవణార్థం ప్రతిష్ఠితౌ
బయటి, లోపలి ఖాళీ స్థలాల్లోనే నేను నివసిస్తాను. అక్కడ నా ఇద్దరు మంత్రులు అయిన చెవులు వినేందుకు స్థిరంగా ఉంటాయి.'
వాయురువాచ- పంచరూపేణ తిష్ఠామి కరోమ్యేవం శుభాశుభమ్ । చర్మకాయేస్థితోమాత్యః స్పర్శం సంశ్రయతే గుణమ్
వాయువు ఇలా అన్నాడు — 'నేను ఐదు రూపాల్లో ఉంటాను. మంచి, చెడు పనులు రెండూ చేస్తాను. చర్మంలో నివసించే మంత్రి నేను, నాకు స్పర్శ అనే గుణం ఉంది.'
తేజ ఉవాచ- కాయే సంస్థః సదా నిత్యం పాకయోగం కరోమ్యహమ్ । సబాహ్యాభ్యంతరం సర్వం ద్రవ్యాద్రవ్యం ప్రదర్శయే
తేజస్సు ఇలా అన్నది — 'నేను శరీరంలో ఎప్పుడూ ఉంటాను. పదార్థాలను పాకం చేయడం, మార్పు తేవడం నా పని. లోపల, బయట, ద్రవ పదార్థాలు, ద్రవం కానివి అన్నింటినీ నేను చూపిస్తాను.'
శుక్రం మజ్జా తథా లాలా ఏవం త్వక్సంధిసంస్థితమ్ । రుధిరం ప్రేషయామ్యేవ కాయమధ్యే స్థితోస్మ్యహమ్
వీర్యం, మజ్జ, లాలాజలం, చర్మం, సంధుల్లో ఉండేవి, రక్తం — ఇవన్నీ నేను పంపుతాను. నేను శరీరంలోనే ఉంటాను.'
తత్ర నేత్రావమాత్యౌ మే ద్రవ్యలబ్ధిప్రసాధకౌ । ఏవం మయాత్మవ్యాపారస్తవాగ్రే కథితః పరః
అక్కడ నా ఇద్దరు మంత్రులు కళ్ళు, పదార్థాలను తెలుసుకునే పనిని చేస్తారు. ఇలా నా స్వంత కార్యాన్ని నీ ముందే వివరించాను.
జలమువాచః- సుతోషయామ్యహం నిత్యమమృతేన కలేవరమ్ । ఏవం మే తత్ర వ్యాపారః కాయపత్తనకే ప్రియే
జలం ఇలా అన్నది — 'నేను ఎప్పుడూ అమృతంతో శరీరాన్ని తృప్తిపరుస్తాను. శరీరరూప పట్టణంలో ఇదే నా పని, ఇది నాకు ఎంతో ఇష్టం.'
అమాత్యం రసనాం విద్ధి రసాస్వాదకరీం పరామ్ । నాసికోవాచ- సుగంధేన పరాం పుష్టిం కాయస్యాపి కరోమ్యహమ్
నా మంత్రి రుచి తెలుసుకునే గొప్పదైన నాలుక అని తెలుసుకో. ముక్కు ఇలా అన్నది — 'సువాసనతో శరీరానికి గొప్ప పోషణను ఇస్తాను.'
దుర్గంధం తు పరిత్యజ్య కాయే గంధం ప్రదర్శయే । బుద్ధియుక్తా మహాభాగ తస్యాభావేన భావితా
దుర్వాసనను వదిలిపెట్టి, శరీరంలో మంచి వాసనను చూపిస్తాను. ఓ మహాభాగ్యవంతుడా, ఇది బుద్ధి వల్ల తెలుస్తుంది, అది లేకపోతే తెలియదు.
స్వామికార్యాయ కాయేస్మిన్నహం తిష్ఠామి నిశ్చలా । గంధం మమ గుణం విద్ధి ద్వివిధం యత్ప్రవర్తితమ్
యజమాని పనికోసం నేను ఈ శరీరంలో కదలకుండా ఉంటాను. నా గుణం వాసన, అది రెండు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది అని తెలుసుకో.
శ్రవణావూచతుః- కార్యాకార్యాదికం శబ్దం లోకైరుక్తం శుభాశుభమ్ । శృణుయావః స్వకాయస్థౌ సత్యాసత్యే ప్రియాప్రియే
చెవులు ఇలా అన్నాయి — 'మేము మా శరీరంలో ఉండి, ప్రజలు చెప్పే మంచి, చెడు, చేయవలసినవి, చేయకూడనివి, సత్యం, అసత్యం, ఇష్టమైనవి, ఇష్టంలేనివి అన్నీ వినుతాము.'
శబ్దో హి మే గుణః ప్రోక్తో మమ వ్యాపారమేవ హి । యోజయామి న సందేహో యదా బుద్ధిః ప్రపూరయేత్
శబ్దమే నా లక్షణం, నా పని కూడా అదే. బుద్ధి ఆదేశిస్తే, నేను శబ్దాన్ని పనిచేయిస్తాను. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
త్వగువాచ- పంచరూపాత్మకో వాయుః శరీరేస్మిన్వ్యవస్థితః
చర్మం ఇలా చెప్పింది— ఈ శరీరంలో వాయువు ఐదు రూపాలతో స్థిరంగా ఉంది.
సబాహ్యాభ్యంతరే చేష్టాం తేషాం జానామి తత్త్వతః । శీతోష్ణమాతపం వర్షం వాయోః స్ఫురణమేవ చ
వాటికి లోపల, బయట జరిగే పనులన్నీ నాకు నిజంగా తెలుసు. చలి, వేడి, ఎండ, వర్షం, గాలిలో కదలిక— ఇవన్నీ నాకు స్పష్టంగా తెలుసు.
సర్వం జానామి సంస్పర్శం సంగశ్లేషాదికం నృణామ్ । స్పర్శ ఏవ గుణో మహ్యమేతత్సత్యం వదామ్యహమ్
మనుషుల మధ్య జరిగే అన్ని స్పర్శలు, కలయికలు, అంటిపెట్టుకున్నవి— ఇవన్నీ నాకు తెలుసు. నాకు ప్రత్యేకమైన లక్షణం స్పర్శే. ఇది నిజమని నేను చెబుతున్నాను.
ఏవం హి తే సమాఖ్యాతో మయా వ్యాపార ఏవ హి । నేత్రే ఊచతుః-। సంసారే యాని రూపాణి భవ్యాభవ్యాని సత్తమ
ఇలా నా పనిని నీకు వివరించాను. అప్పుడు కళ్ళు ఇలా మాట్లాడాయి— ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని రూపాలు, శుభమైనవి, అశుభమైనవి—
యదా ప్రేరయతే బుద్ధిస్తదా పశ్యావ నాన్యథా । వసావః కాయమధ్యే వై రూపం గుణమిహావయోః
బుద్ధి ప్రేరేపించినప్పుడు మాత్రమే మేము చూస్తాము, అంతే తప్ప వేరేలా కాదు. శరీరంలో మాకు ఇద్దరికీ లక్షణం రూపమే.
ఏవం వ్యాపారసంబంధః కాయమధ్యే మహామతే । జిహ్వోవాచ-। బుద్ధియుక్తా అహం తాత రసభేదాన్విచారయే
ఇలా శరీరంలో మా పనికి సంబంధం ఉంది, ఓ మహామతి. అప్పుడు నాలుక ఇలా చెప్పింది— బుద్ధితో కూడిన నేను రుచుల తేడాలను తెలుసుకుంటాను.
క్షారమమ్లాదికం సర్వం నీరసం స్వాదు చింతయే । వ్యాపారేణ అనేనాపి నిత్యయుక్తా వసామ్యహమ్
ఉప్పు, పులుపు, ఇతర రుచులు, రుచి లేనివి, తీపి— ఇవన్నీ నేను ఆలోచిస్తాను. ఈ పనితో నేను ఎప్పుడూ ఉంటాను.
ఇన్ద్రియాణాం హి సర్వేషాం బుద్ధిరేషా ప్రణాయకః । ఏవం పంచ సమాయాతానీంద్రియాణి ప్రియే శృణు
అన్ని ఇంద్రియాలకు బుద్ధే నాయకుడు. ఇలా ఐదు ఇంద్రియాలు కలిసాయి— విను, ప్రియమైనవాడా.
స్వీయాని యాని కర్మాణి కథయంతి పునః పునః । అథ బుద్ధిః సమాయాతా తమువాచ మహామతిమ్
వాటి పనులను అవి మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతూనే ఉంటాయి. అప్పుడు బుద్ధి వచ్చి, ఆ మహామతిని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
మద్విహీనో యదా కాయస్తదా నశ్యతి నాన్యథా । తస్మాత్త్వం మాం సమాస్థాయ వర్త్తయస్వ మహామతే
నన్ను లేకుండా శరీరం నిలబడదు, మరొక విధంగా కాదు. అందుకే నన్ను ఆధారంగా చేసుకుని నీవు జీవించు, ఓ మహామతి.
అథ కర్మ సమాయాతమాత్మానమిదమబ్రవీత్ । అహం కర్మ మహాప్రాజ్ఞ తవ పార్శ్వం సమాగతమ్
అప్పుడు కర్మ వచ్చి, ఆత్మను ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది— నేను కర్మను, ఓ మహాప్రజ్ఞా, నీ పక్కనకు వచ్చాను.
త్వాం ప్రేషయామ్యహం తేన పథా యేనేహ గచ్ఛసి । ఏవమాకర్ణ్య తత్సర్వమాత్మా ప్రోవాచ తాన్ప్రతి
ఈ లోకంలో నీవు వెళ్ళే మార్గంలో నేను నిన్ను పంపిస్తాను. ఇవన్నీ విని, ఆత్మ వాటిని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
యూయం పంచాత్మకైర్యుక్తాః సర్వసాధారణాః కిల । కస్మాన్మైత్రం సమిచ్ఛంతి తత్ర పంచాత్మకం ప్రతి
మీరు అందరూ ఐదు స్వభావాలతో, అందరికీ సాధారణంగా ఉన్నవారు. మరి మీరు ఐదు స్వభావాలున్న వాడితో స్నేహం ఎందుకు కోరుతున్నారు?