దత్తం దానవరాజస్య ఆదర్శమివ భూతల । యః కరోతి నృపో రాజ్యే తస్య వ్యాధిభయం కుతః
దానవరాజు బాలికి ఇచ్చిన దానం భూమిపై ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది. రాజు తన రాజ్యంలో దీన్ని నిర్వహిస్తే, అతనికి వ్యాధి భయం ఎలా వస్తుంది?
సుభిక్షం క్షేమమారోగ్యం తస్య సంపదనుత్తమా । నీరుజశ్చ జనాః సర్వే సర్వోపద్రవవర్జితాః
అతనికి సమృద్ధిగా ధాన్యం, రక్షణ, ఆరోగ్యం, అత్యుత్తమ ఐశ్వర్యం లభిస్తాయి. ప్రజలందరూ వ్యాధిలేకుండా, అన్ని కష్టాలనుండి విముక్తిగా ఉంటారు.
కౌముదీ క్రియతే తస్మాద్భావం కర్తుం మహీతలే । యో యాదృశేన భావేన తిష్ఠత్యస్యాం చ షణ్ముఖ
కాబట్టి భూమిపై మంచి పరిస్థితి రావడానికి కౌముదీ ఉత్సవం నిర్వహిస్తారు. షణ్ముఖా! ఇందులో ప్రతి ఒక్కరు తమ మనసు ప్రకారం సంవత్సరాన్ని అనుభవిస్తారు.
హర్షదుఃఖాదిభావేన తస్య వర్షం ప్రయాతి హి । రుదితే రోదతే వర్షం హృష్టే వర్షం ప్రహర్షితమ్
ఆనందం, దుఃఖం వంటి భావాల ప్రకారం వారికి సంవత్సరం గడుస్తుంది. ఎవరైనా ఏడిస్తే, వారికి సంవత్సరం దుఃఖంగా ఉంటుంది; ఆనందిస్తే, సంవత్సరం సంతోషంగా ఉంటుంది.
భుక్తే భోక్తా భవేద్వర్షం స్వస్థే స్వస్థం భవిష్యతి । తస్మాత్ప్రహృష్టైః కర్త్తవ్యా కౌముదీ చ శుభైర్నరైః
ఎవరైనా తృప్తిగా భోజనం చేస్తే, వారికి సంవత్సరం పోషకంగా ఉంటుంది; ఆరోగ్యంగా ఉంటే, సంవత్సరం ఆరోగ్యంగా ఉంటుంది. అందువల్ల, మంచి మనుషులు ఆనందంగా కౌముదీ ఉత్సవం జరుపాలి.
వైష్ణవీ దానవీ చేయం తిథిః ప్రోక్తా చ కార్తికే
కార్తీక మాసంలోని ఈ తిథి విష్ణువు మరియు దానవులకు సంబంధించినదిగా ప్రకటించబడింది.
దీపోత్సవంజనిత సర్వజనప్రసాదం కుర్వంతి యే శుభతయా బలిరాజపూజామ్ । దానోపభోగసుఖబుద్ధిమతాం కులానాం హర్షం ప్రయాతి సకలం ప్రభుదం చ వర్షమ్
దీపోత్సవ సమయంలో శుభంగా బాలిరాజును పూజించే వారు, అందరికీ ఆనందాన్ని పంచి, జ్ఞానులు, సుఖంగా ఉండే కుటుంబాలకు సంవత్సరం అంతా సంతోషం, ఐశ్వర్యాన్ని కలిగిస్తారు.
స్కందైతాస్తిథయో నూనం ద్వితీయాద్యాశ్చ విశ్రుతాః । మాసైశ్చతుర్భిశ్చ తతఃప్రావృట్కాలే శుభావహాః
స్కందా! రెండవ తిథి మొదలుకొని ఈ తిథులు ప్రసిద్ధి చెందినవి; నాలుగు నెలల తర్వాత వర్షాకాలంలో ఇవి మంగళాన్ని కలిగిస్తాయి.
ప్రథమా శ్రావణే మాసి తథా భాద్రపదే పరా । తృతీయాశ్వయుజేమాసి చతుర్థీ కార్తికే భవేత్
మొదటిది శ్రావణ మాసంలో, తర్వాత భాద్రపదంలో, మూడవది ఆశ్వయుజంలో, నాల్గవది కార్తీక మాసంలో జరుగుతుంది.
కలుషా శ్రావణే మాసి తథా భాద్రపదేమలా । ఆశ్వినే ప్రేతసంచారా కార్తికే యామ్యకామతా
శ్రావణ మాసంలో అది మలినంగా ఉంటుంది, అలాగే భాద్రపదంలో కూడా అపవిత్రంగా ఉంటుంది; ఆశ్వయుజంలో ప్రేతాత్మలు సంచరిస్తాయి, కార్తీక మాసంలో యమధర్మరాజు కోరిక తీరుతుంది.
గుహ ఉవాచ। కస్మాత్సా కలుషా ప్రోక్తా కస్మాత్సా నిర్మలా మతా । కస్మాత్సా ప్రేతసంచారా కస్మాద్యామ్యా ప్రకీర్తితా
గుహుడు ఇలా అడిగాడు: ఈ తిథి అపవిత్రమని ఎందుకు అంటారు? పవిత్రమని ఎందుకు భావిస్తారు? ప్రేతాత్మలు సంచరిస్తాయని ఎందుకు చెబుతారు? యముని దినమని ఎందుకు పిలుస్తారు?
సూత ఉవాచ। ఇతి స్కందవచః శ్రుత్వా భగవాన్భూతభావనః । ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణం ప్రహసన్వృషభధ్వజః
సూతుడు చెప్పాడు: స్కందుని మాటలు విని, భూతాలను సృష్టించే వృషభధ్వజుడు చిరునవ్వుతో మృదువుగా ఇలా పలికాడు.
మహేశ ఉవాచ। పురా వృత్రవధే వృత్తే ప్రాప్తే రాజ్యే పురందరే । బ్రహ్మహత్యాపనోదార్థమశ్వమేధః ప్రవర్తితః
మహేశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు: ప్రాచీన కాలంలో వృత్రాసురుడు సంహరించబడి, ఇంద్రుడు రాజ్యాన్ని పొందిన తర్వాత, బ్రహ్మహత్య పాపం తొలగించేందుకు అశ్వమేధయాగం నిర్వహించబడింది.
క్రోధాదింద్రేణ వజ్రేణ బ్రహ్మహత్యా నిషూదితా । షడ్విధా సా క్షితౌ క్షిప్తా వృక్షతోయమహీతలే
కోపంతో ఉన్న ఇంద్రుడు వజ్రాయుధంతో బ్రహ్మహత్య పాపాన్ని ఛేదించాడు. ఆ పాపం ఆరు విధాలుగా భూమిపై, వృక్షాలలో, నీటిలో, భూమి మీద పడింది.
నార్యాం భ్రూణహణివహ్నౌ సంవిభజ్య యథాక్రమమ్ । తత్పాపశ్రవణాత్పూర్వం ద్వితీయాయా దినేన చ
ఆ పాపం స్త్రీలలో, వృక్షాలలో, నదుల్లో, భూమిలో, అగ్నిలో, గర్భహంతకులలో క్రమంగా విభజించబడింది. ఈ పాపాన్ని వినకముందు, రెండవ రోజున కూడా అదే జరుగుతుంది.
నారీవృక్షనదీభూమివహ్నిభ్రూణహనస్తథా । కలుషీభవనం జాతో హ్యతోర్థం కలుషా స్మృతా
అలా స్త్రీలు, వృక్షాలు, నదులు, భూమి, అగ్ని, గర్భహంతకులు — వీరిలో అపవిత్రత ఏర్పడింది. అందుకే దీనిని అపవిత్రమైనదిగా గుర్తించారు.
మధుకైటభయో రక్తే పురా మగ్నాను మేదినీ । అష్టాంగులా పవిత్రా సా నారీణాం తు రజోమలమ్
పురాతన కాలంలో మధు, కైటభుల రక్తంలో భూమి మునిగినప్పుడు, ఎనిమిది వేలాదుల మేరకు భూమి పవిత్రమైంది. కానీ స్త్రీలకు రజస్వల కాలమే అపవిత్రతగా భావించబడింది.
నద్యః ప్రావృణ్మలా సర్వా వహ్నిరూర్ధ్వం మషీమలః । నిర్యాసమలినా వృక్షాః సంగాద్భ్రూణహనో మలాః
వర్షాకాలంలో అన్ని నదులు అపవిత్రంగా ఉంటాయి. అగ్నికి పైభాగంలో పొడి ఉంటుంది. వృక్షాలు స్రావాలతో అపవిత్రమవుతాయి. గర్భహంతకులు కలిసినవారు కూడా అపవిత్రులే.
కలుషాని చరంత్యస్యాం తేనైషా కలుషా మతా । దేవర్షిపితృధర్మాణాం నిందకా నాస్తికాః శఠాః
ఈ వాటిలో అపవిత్రతలు సంచరిస్తుంటాయి. అందుకే ఇది అపవిత్రమైనదిగా భావించబడింది. దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, ధర్మాన్ని నిందించే వారు, నాస్తికులు, మోసగాళ్లు —
తేషాం సా వాఙ్మలాత్పూతా ద్వితీయా తేన నిర్మలా । అనధ్యాయేషు శాస్త్రాణి పాఠయంతి పఠంతి చ
వారికి మాటల అపవిత్రత వల్ల రెండవ రోజు పవిత్రంగా మారుతుంది. వారు నిషిద్ధ కాలాల్లో కూడా శాస్త్రాలను చదువుతారు, పఠిస్తారు.
సాంఖ్యకాస్తార్కికాః శ్రౌతాస్తేషాం శబ్దాపశబ్దజాత్ । మలాత్పూతా ద్వితీయాయాం తతోర్థే నిర్మలా చ సా
సాంఖ్యులు, తార్కికులు, వైదిక కర్మకాండులు — వీరు సరైన, సరిపోని పదాలను ఉపయోగించినా, రెండవ రోజున అపవిత్రత తొలగిపోతుంది. అందుచేత అది పవిత్రమైనదిగా కూడా చెప్పబడింది.
కృష్ణస్య జన్మనా వత్స త్రైలోక్యం పావితం భవేత్ । నభస్యేతే వినిర్దిష్టా నిర్మలా సా తిథిర్బుధైః
కృష్ణుని జననంతో మూడు లోకాలు పవిత్రమయ్యాయి. నభసి నెలలో నిర్ణయించిన ఆ తిథిని పండితులు పవిత్రమైనదిగా పేర్కొన్నారు.
అగ్నిష్వాత్తా బర్హిషద ఆజ్యపాః సోమపాస్తథా । పితౄన్పితామహాన్ప్రేతసంచారాత్ప్రేతసంచరా
అగ్నిష్వాత్తులు, బర్హిషదులు, ఆజ్యపులు, సోమపులు — వీరు పితృదేవతలు, పితామహులు. ప్రేతాత్మలతో సంబంధం వల్ల వీరిని 'ప్రేతసంచారులు' అంటారు.
ప్రేతాస్తు పితరః ప్రోక్తాస్తేషాం తస్యాం తు సంచరః । పుత్రపౌత్రేస్తుదౌహిత్రైః స్వధామంత్రైస్తు పూజితాః
పితృదేవతలను 'ప్రేతులు' అని అంటారు. వారి సంచారం ఆ రోజున జరుగుతుంది. కుమారులు, మనవళ్లు, కుమార్తె కుమారులు స్వధామంత్రాలతో వారిని పూజిస్తారు.
శ్రాద్ధదానమఖైస్తృప్తా యాంత్యతః ప్రేతసంచరా । మహాలయే తు ప్రేతానాం సంచారో భువి దృశ్యతే
శ్రాద్ధాలు, దానాలు, యాగాలతో తృప్తి పొంది వారు వెళ్ళిపోతారు. అందుకే దీనిని 'ప్రేతసంచారం' అంటారు. మహాలయ పక్షంలో ప్రేతుల సంచారం భూమిపై కనిపిస్తుంది.
తేనైషా ప్రేతసంచారా కీర్తితా శిఖివాహన । యమస్య క్రియతే పూజా యతోఽస్యా పావకే నరైః
కాబట్టి, ఓ మయూరధ్వజా! దీనిని 'ప్రేతసంచారం' అని పిలుస్తారు. ఈ రోజున మనుషులు యముని అగ్నితో పూజిస్తారు.
తేనైషా యామ్యకా ప్రోక్తా సత్యం సత్యం మయోదితమ్ । ఏతత్కార్తికమాహాత్మ్యం యే శృణ్వంతి నరోత్తమాః
అందువల్ల దీనిని 'యముని దినం' అని అంటారు. నేను చెప్పింది నిజమే, నిజమే. కార్తీక మాస మహత్యాన్ని వినే ఉత్తమ పురుషులకు—
కార్తికస్నానజం పుణ్యం తేషాం భవతి నిశ్చితమ్
కార్తీకస్నానంతో కలిగే పుణ్యం వారికి నిశ్చయంగా లభిస్తుంది.
కార్తికే చ ద్వితీయాయాం పూర్వాహ్ణే యమమర్చయేత్ । భానుజాయాం నరః స్నాత్వా యమలోకం న పశ్యతి
కార్తీక మాసంలో శుక్ల ద్వితీయ రోజున, ఉదయం యముని పూజించాలి. భానుద్వితీయ రోజున స్నానం చేసినవారు యమలోకాన్ని చూడరు.
కార్తికే శుక్లపక్షే తు ద్వితీయాయాం తు శౌనక । యమో యమునయా పూర్వం భోజితః స్వగృహేఽచితః
ఓ శౌనకా! కార్తీక శుక్లపక్ష ద్వితీయ రోజున, యమునా తన ఇంట్లో యముని ఆహ్వానించి, భోజనం పెట్టి, గౌరవించింది.