మిథునే కలహో నిత్యం మర్త్యస్తు పరికీర్తితః। ప్రకృత్యా చపలో నిత్యం సదా భోజనచంచలః
తన భార్యతో ఎప్పుడూ గొడవపడే మనిషి స్వభావతః చంచలుడు, ఎప్పుడూ భోజనంలో చలించేవాడు అని చెప్పబడతాడు.
ప్లవగః కాననప్రీతో నరః శాఖామృగో భువి। సూచకో భాషయా బుధ్యా స్వజనేఽన్యజనేషు చ
కాననాన్ని ఇష్టపడే కోతి, భూమిపై కొమ్ముల మీద తిరిగే జంతువులా ఉంటాడు. తన మాటతో, బుద్ధితో తనవారిలో, ఇతరులలో విషయాలను బయటపెడతాడు.
ఉద్వేగజనకత్వాచ్చ స పుమానురగః స్మృతః। బలవాన్క్రాంతశీలశ్చ సతతం చానపత్రపః౧౦౦ 1.76.
ఇతడు బాధ కలిగించేవాడు కాబట్టి, అతన్ని ఆసక్తిగలవాడిగా అంటారు. ఎప్పుడూ బలవంతుడు, నియమాలు దాటి పోయేవాడు, ఎప్పుడూ సిగ్గు లేని వాడు.
పూతిమాంసప్రియో భోగీ నృసింహస్సముదాహృతః। తత్స్వనాదేవ సీదంతి భీతా అన్యే వృకాదయః
పాడిపోయిన మాంసాన్ని ఇష్టపడే, భోగాన్ని కోరుకునే వాడిని నరసింహుడిగా అంటారు. అతని గర్జనతోనే ఇతర భయపడే నక్కలు మొదలైనవి దిగజారిపోతాయి.
ద్విరదాది నరా యే చ జ్ఞాయంతే దూరదర్శినః। ఏవమాది క్రమేణైవ విజానీయాన్నరేషు చ
ఏనుగులు మొదలైన జంతువులను దూరం నుండే గుర్తించగలిగినవారు, అలాగే మనుషులలో కూడా ఒక్కొక్కరిని ఈ విధంగా, క్రమంగా తెలుసుకోవాలి.
సురాణాం లక్షణం బ్రూమో నరరూపం వ్యవస్థితమ్। ద్విజదేవాతిథీనాం చ గురుసాధుతపస్వినామ్
మనుష్యరూపంలో కనిపించే దేవతల లక్షణాలను, అలాగే ద్విజులు, దేవతలు, అతిథులు, గురువులు, సద్గుణులు, తపస్సు చేసే వారికి సంబంధించిన లక్షణాలను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాము.
పూజాతపోరతోనిత్యం ధర్మశాస్త్రేషు నీతిషు। క్షమాశీలో జితక్రోధః సత్యవాదీ జితేంద్రింయః
పూజ, తపస్సు, నిత్యకర్మల్లో నిబద్ధత, ధర్మశాస్త్రాలు, నీతి విషయాల్లో నైపుణ్యం, సహనం, కోపాన్ని జయించడం, నిజం మాట్లాడడం, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం — ఇవన్నీ అతనికి ఉన్న లక్షణాలు.
దయాలుర్దయితో లోకే రూపవాన్మధురస్వరః। వాగీశః సర్వకార్యేషు గుణీ దక్షో మహాబలః
ప్రపంచానికి దయతో, ప్రేమతో ఉండే వాడు, అందంగా, మధురమైన స్వరంతో, అన్ని పనుల్లో వాక్చాతుర్యంతో, మంచి గుణాలు కలిగి, నైపుణ్యంతో, గొప్ప బలంతో ఉంటాడు.
సాక్షరశ్చాపి విద్వాంశ్చ గీతనృత్యార్థతత్త్వవిత్। ఆత్మవిద్యాదికార్యేషు సర్వతంత్రీస్వరేషు చ
అక్షరజ్ఞానం, విద్య, పాట, నాట్యం వంటి కళల్లో నైపుణ్యం, ఆత్మజ్ఞానం వంటి విషయాల్లో ప్రావీణ్యం, అన్ని విద్యలపై అధికారం — ఇవన్నీ అతనిలో ఉంటాయి.
హవిష్యేషు చ సర్వేషు గవ్యేషు చ నిరామిషే। సద్యోగాస్వాదద్రవ్యే చ ప్రత్యగ్రే చాతిశోభనే
అన్ని హవిస్సులు, పాలు, పెరుగు వంటి మాంసరహిత పదార్థాలు, తాజాగా తయారైనవి, అత్యంత అందంగా ఉండే పదార్థాలు — వీటిలో అతనికి అభిరుచి ఉంటుంది.
గంధమాల్యేషు వస్త్రేషు శాస్త్రేష్వాభరణేషు చ। సంప్రీతశ్చాతిథౌ దానే పార్వణాదిషు కర్మసు
సువాసన గల పూలమాలలు, వస్త్రాలు, శాస్త్రాలు, ఆభరణాలు, అతిథులకు ఆనందంగా ఉండటం, దానం చేయడం, పర్వదినాది కర్మల్లో పాల్గొనడం — ఇవన్నీ అతనికి ఇష్టమైనవి.
స్నానదానాదిభిః కార్యే వ్రతైర్యజ్ఞైః సురార్చనైః। కాలో గచ్ఛతి పాఠైశ్చ న క్లీబం వాసరం భవేత్
స్నానం, దానం మొదలైన పనులు, వ్రతాలు, యజ్ఞాలు, దేవతార్చనలు, పాఠాలు — ఇవన్నీ చేస్తూ కాలం గడిపి, ఒక్కరోజు కూడా వృథా పోనివ్వడు.
అయమేవ మనుష్యాణాం సదాచారో నిరంతరమ్। దేవవన్మానవాచారో గీయతే మునిసత్తమైః
ఇదే మనుషులకు శాశ్వతమైన మంచి ఆచారం. దేవతలవంటి మానవుల ఆచరణను మునిశ్రేష్ఠులు ప్రశంసిస్తారు.
కింతు సత్త్వాధికో దేవో మనుష్యో భీత ఏవ చ। గంభీరః సర్వదా దేవః సదైవ మానవో మృదుః
అయితే, దేవుడు శక్తిలో ఎక్కువ, మనిషి ఎప్పుడూ భయంతో ఉంటాడు; దేవుడు ఎప్పుడూ లోతైనవాడు, మనిషి ఎప్పుడూ మృదువుగా ఉంటాడు.
ద్వయోస్తుత్యా చ సంప్రీతిర్న దైత్యాదౌ భవేత్కిల। ప్రీతిభావం పరం సౌఖ్యం సౌహృదం సుకృతం శుభమ్
కానీ, దేవతలు మరియు దైత్యాదుల మధ్య పరస్పర ఆనందం కలగదు; ప్రేమ వల్లే పరమానందం, స్నేహం, సద్గుణం, మంగళం కలుగుతాయి.
దైవమానుషయోరేవ దైత్యరాక్షసయోస్తథా। ప్రేతాదీనాం చ ప్రేతేషు పశౌ ప్రీతిః పశోరపి
దేవతలు-మనుషుల మధ్య, అలాగే దైత్యులు-రాక్షసుల మధ్య, ప్రేతాత్మలు-ప్రేతాత్మల మధ్య, జంతువులు-జంతువుల మధ్య మాత్రమే ప్రేమ ఉంటుంది.
కాకాదయః స్వజాతౌ చ తథాన్యే చ స్వజాతిషు। ప్రీతా భవంతి చాప్రీతా విద్యా తేషాం చ లక్షణమ్
కాకులు మొదలైనవి తమ జాతిలోనే ప్రేమ చూపిస్తాయి; అలాగే ఇతర జాతులవారు తమవారితోనే ప్రేమగా ఉంటారు. ప్రేమ, అప్రమేయత — ఇవే వారి లక్షణాలు.
ఏవం పుణ్యవిశేషేణ సవిశేషా సుజాతిషు। ప్రియాప్రియం విజానీయాత్పుణ్యాపుణ్యం గుణాగుణమ్
ఇలా, పుణ్యవిశేషంతో మంచి వంశాలలో ప్రియమైనది, అప్రమేయమైనది, పుణ్యం, పాపం, గుణం, దోషం — ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.
దంపత్యోర్న సుఖం కించిజ్జాతిభేదాన్నృణాం భువి। స్వజాతిషు భవేత్ప్రీతిర్ముక్తో వా నిరయేపి వా
భూమిపై జాతి భేదం ఉన్న దంపతులకు ఎలాంటి సుఖం ఉండదు; స్వజాతిలో మాత్రమే ప్రేమ కలుగుతుంది, ముక్తుడైనా, నరకంలో ఉన్నవాడైనా.
అతిపుణ్యాల్లభేదాయుః శోభనాః పుణ్యకారిణః। పాపాత్మానో లభంతేఽన్తం యే చ దైత్యాదయో నరాః
అత్యంత పుణ్యంతో ఉన్నవారు మంచి ఆయుష్షు పొందుతారు; పాపాత్ములు, దైత్యులు మొదలైనవారు నాశనమవుతారు.
కృతే జాతాః సురా భూమౌ న దైత్యాశ్చాన్యజాతయః। త్రేతాయామేకపాదం చ ద్విపదం ద్వాపరే యుగే
కృతయుగంలో భూమిపై దేవతలు మాత్రమే జన్మించారు, దైత్యులు లేదా ఇతర జాతులు లేరు; త్రేతాయుగంలో ఒక పాదం, ద్వాపరయుగంలో రెండు పాదాలు కలిగినవారు.
సంధ్యాయాం చ కలేరేవ సర్వపాదం చ సంకులమ్। దేవాదీనాం భవేజ్జాతం భారతం యత్ప్రవర్తితమ్
సంధికాలంలో, కలియుగంలో అన్ని పాదాలు కలిగి, కలవరంగా మారుతుంది; దేవతలు మొదలైనవారి జన్మ భరతా, నిర్ణయించిన విధంగా జరుగుతుంది.
యే తే దుర్యోధనస్యైవ యోధాః సైన్యాదయస్తథా। తే చ దైత్యాదయః సర్వే యే చ కర్ణాదయో భువి
దుర్యోధనుని యోధులు, ఆ సైన్యాలు, అలాగే దైత్యులు, కర్ణుడు లాంటి వారు భూమిపై ఉన్నవారు— వీళ్లంతా...
గాంగేయో వసుముఖ్యశ్చ ద్రోణో దేవమునిః ప్రభుః। అశ్వత్థామా హరః సాక్షాద్ధరిర్నందకులోద్భవః
గంగేయుడు, వసుముఖుడు, ద్రోణుడు అనే దేవముని ప్రభువు, అశ్వత్థాముడు స్వయంగా శివుడు, నందకులంలో జన్మించిన హరిదేవుడు— వీరందరూ...
పంచేంద్రాః పాండవా జాతా విదురో ధర్మ ఏవ చ। గాంధారీ ద్రౌపదీ కుంతీ చైతా దేవ్యో ధరాతలే
ఐదు ఇంద్రులు పాండవులుగా జన్మించారు, విధురుడు ధర్మస్వరూపుడు, గాంధారీ, ద్రౌపది, కుంటి— వీరు భూమిపై దేవతలు.
దేవదైత్యాః కలేర్మధ్యే దైత్యాశ్శేషే చ మానవాః। ఉత్పత్స్యంతే సదా ప్రేతాః క్రవ్యాదాః పశుపక్షిణః
కలియుగంలో దేవతలు, దైత్యులు, చివర్లో మానవులు, ఎప్పుడూ పుట్టే ప్రేతాలు, మాంసభక్షకులు, జంతువులు, పక్షులు— వీరందరూ...
తేషాం చ కులటా దాసీ నిత్యకష్టా యవీయసీ। నిత్యం ద్వంద్వేషు సంప్రీత్యా తేషామాచారభాషిణీ
వారి మధ్యలో వ్యభిచారిణులు, దాసులు, ఎప్పుడూ బాధపడేవారు, చిన్నవయసువారు, ఎప్పుడూ కలహాల్లో ఉండేవారు, తమ ఆచారాలను ఆనందంగా చెప్పేవారు—
కిల్బిషేషు చ సర్వేషు కలహేఽన్యాయకర్మణి। రతా దైత్యాదయో యే తే సర్వే నిరయగామినః
పాపాల్లో, కలహాల్లో, అన్యాయమైన పనుల్లో ఆనందపడే దైత్యులు మొదలైనవారు— వీరందరూ నరకానికి పోతారు.
వైశంపాయన ఉవాచ-। దైత్యాదీనాం మృషాభావాత్సురత్వం న సురాలయమ్। కథం భోగ్యం కథం సౌఖ్యమారోగ్యం బలసంచయమ్
వైశంపాయనుడు ఇలా అన్నాడు— దైత్యుల వంటి వారి మోసపూరిత స్వభావం వల్ల, దేవతలుగా ఉన్నా వారు దేవలోకానికి చేరరు; వారికి సుఖం, ఆనందం, ఆరోగ్యం, బలం ఎలా కలుగుతాయి?
రాజ్యమాయుస్తథా కీర్తిరభీష్టం దయితం బలమ్। నీతివిద్యాదికం భావ్యం జన్మవృద్ధం సనాతనమ్
రాజ్యం, ఆయుష్షు, కీర్తి, కావలసిన వస్తువులు, ప్రీతి, బలం, నైతి విద్యలు, జననం, పెరుగుదల, శాశ్వతమైనవి— ఇవన్నీ...