సంతప్తే మాయయా సైన్యే హన్యమానే చ దానవైః। చోదితో దేవరాజేన వరుణో వాక్యమబ్రవీత్
మాయతో బాధపడుతున్న ఆ సైన్యం, దానవులు చంపుతున్నప్పుడు, దేవేంద్రుని ఆజ్ఞతో వరుణుడు ఇలా అన్నాడు:
పురా బ్రహ్మర్షిజః శక్ర తపస్తేపే సుదారుణమ్। ఉర్వః స పూర్వం తేజస్వీ సదృశో బ్రహ్మణో గుణైః
ఇంద్రా! ఒకప్పుడు ఒక బ్రహ్మర్షిపుత్రుడు భయంకరమైన తపస్సు చేసాడు. అతడు ప్రకాశవంతుడై, బ్రహ్మదేవునికి సమానమైన గుణాలు కలవాడు.
తం తపంతమివాదిత్యం తపసా జగదవ్యయం। ఉపతస్థుర్మునిగణా దేవా దేవర్షిభిః సహ
ఆ తపస్సు చేసే మహర్షి, ఎండుతున్న సూర్యుడిలా తేజస్సుతో, తన తపస్సుతో జగత్తును నిలబెట్టాడు. అప్పుడు మునులు, దేవతలు, దేవర్షులతో కలిసి అతని దగ్గరకు వచ్చారు.
హిరణ్యకశిపుశ్చైవ దానవో దానవేశ్వరః। ౠషిం విజ్ఞాపయామాస పురా పరమతేజసమ్
దానవుల అధిపతి హిరణ్యకశిపుడు, ఆ పరమ తేజోవంతుడైన ఋషిని ఒకసారి దర్శించడానికి వచ్చాడు.
ఊచుర్బ్రహ్మర్షయస్తే తు వచనం ధర్మసంహితమ్। ౠషివంశేషు భగవంశ్ఛిన్నమూలమిదం కులం
అప్పుడు ఆ బ్రహ్మర్షులు ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పారు: 'ప్రభూ! ఋషుల వంశంలో ఈ కుటుంబానికి వేరే వారసులు లేరు.'
ఏకస్త్వమనపత్యశ్చ గోత్రా యాఽన్యో న విద్యతే। కౌమారం వ్రతమాస్థాయ క్లేశమేవానువర్తసే
'నీవొక్కడివే మిగిలిపోయావు, సంతానం లేదు, నీ వంశంలో ఇంకొకరు లేరు. బాల్యంలోనే బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని ఆచరించి, కష్టమే అనుభవిస్తున్నావు.'
బహూని విప్రగోత్రాణి మునీనాం భావితాత్మనామ్। ఏకదేహాని తిష్ఠంతి వివిక్తాని వినా ప్రజాః
'అనేక మంది మహర్షుల వంశాలు, తపస్సులో నిమగ్నమైన వారు, ఒక్కొక్కరే ఉండి, సంతానం లేకుండా వేరుగా జీవిస్తున్నారు.'
ఏవంభూతేషు సర్వేషు పుత్రైర్మే నాస్తి కారణమ్। భవాంశ్చ తాపసశ్రేష్ఠః ప్రజాపతి సమద్యుతిః
'ఇలా అందరూ ఉన్నప్పుడు, నా కుమారుల విషయమై నాకు కారణం లేదు. నీవు తపస్సులో శ్రేష్ఠుడవు, ప్రజాపతికి సమానమైన తేజస్సు కలవాడవు.'
తత్ప్రవర్తస్వ వంశాయ వర్ధయాత్మానమాత్మనా। సమాధత్స్వోర్జితం తేజో ద్వితీయాం కురు వై తనుం
'అందువల్ల, నీ వంశాన్ని కొనసాగించడానికి ప్రయత్నించు. నీ తపస్సుతో సంపాదించిన శక్తిని ఉపయోగించి, నీలోనే ఇంకొక శరీరాన్ని సృష్టించు.'
స ఏవముక్తో మునిభిర్మునిర్మనసి తాడితః। జగర్హ తానృషిగణాన్వచనం చేదమబ్రవీత్
అలా మునులు చెప్పినప్పుడు, ఆ మహర్షి మనసులో బాధపడి, ఆ ఋషులను మందలించి ఇలా అన్నాడు:
యథా హి విహితో ధర్మో మునీనాం శాశ్వతః పురా। ఆర్షం హి కేవలం కర్మ వన్యమూలఫలాశినః
'పురాతన కాలంలో మునులకు నిబంధించిన ధర్మం ప్రకారం, వారు అడవి కందులు, పళ్ళు తింటూ, ఋషులుగా ఉండటం ఒక్కటే వారి కర్తవ్యంగా ఉండేది.'
బ్రహ్మయోనౌ ప్రసూతస్య బ్రాహ్మణస్యాత్మవర్తినః। బ్రహ్మచర్యం సుచరితం బ్రహ్మాణమపి చాలయేత్
'బ్రహ్మదేవుని నుండి జన్మించిన బ్రాహ్మణుడు తన స్వధర్మాన్ని అనుసరించితే, మంచి బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తే, బ్రహ్మదేవుడినే కదిలించగలడు.'
జనానాం వృత్తయస్తిస్రో యే గృహాశ్రమవాసినః। అస్మాకం చ వనే వృత్తిర్వనాశ్రమనివాసినాం
'గృహస్థాశ్రమంలో ఉండేవారికి మూడు విధాల జీవన విధానాలు ఉన్నాయి. మేము అడవిలో నివసించేవాళ్లకు వనప్రస్థాశ్రమ విధానమే జీవనం.'
అబ్భక్షా వాయుభక్షాశ్చ దంతోలూఖలినస్తథా। అశ్మకుట్టాదయో యత్ర పంచాగ్నితపసశ్చ యే
'ఎవరైనా నీరు మాత్రమే తింటారు, మరికొందరు గాలి మీద జీవించేవారు, కొందరు దంతాలతో మెదిపి తింటారు, ఇంకొందరు రాళ్లతో నూరిపడతారు, మరికొందరు అయిదు అగ్నుల తపస్సు చేస్తారు.'
ఏతే తపసి తిష్ఠంతో వ్రతైరపి సుదుశ్చరైః। బ్రహ్మచర్యం పురస్కృత్య ప్రార్థయంతి పరాం గతిమ్
'ఇలా కఠినమైన వ్రతాలు, తపస్సులో నిలబడినవారు, బ్రహ్మచర్యాన్ని ముందుగా ఉంచి, పరమ గమ్యాన్ని కోరుకుంటారు.'
బ్రహ్మచర్యాద్బ్రహ్మణస్య బ్రాహ్మణత్వం విధీయతే। ఏవమాహుః పరే లోకే బ్రాహ్మచర్యవిదో జనాః
'బ్రహ్మచర్యం వల్లే బ్రాహ్మణునికి బ్రాహ్మణత్వం లభిస్తుంది. బ్రహ్మచర్యాన్ని తెలిసిన వారు పరలోకంలో ఇలా అంటారు.'
బ్రహ్మచర్యే స్థితో ధర్మో బ్రహ్మచర్యే స్థితం తపః। యే స్థితా బ్రహ్మచర్యే తు బ్రాహ్మణా దివి తే స్థితాః
'బ్రహ్మచర్యంలో ధర్మం ఉంది, బ్రహ్మచర్యంలో తపస్సు ఉంది. బ్రహ్మచర్యంలో నిలబడిన బ్రాహ్మణులు స్వర్గంలో నివసిస్తారు.'
నాస్తి యోగం వినా సిద్ధిర్నాస్తి యోగం వినా యశః। నాస్తి లోకే యశోమూలం బ్రహ్మచర్యాత్పరంతపః
'యోగం లేకపోతే సిద్ధి లేదు, యోగం లేకపోతే కీర్తి లేదు. ఈ లోకంలో కీర్తికి మూలం బ్రహ్మచర్యం కన్నా గొప్పది లేదు, శత్రువులను కాల్చేవాడా!'
యో నిగృహ్యేంద్రియగ్రామం భూతగ్రామం చ పంచకమ్। బ్రహ్మచర్యం సమాధత్తే కిమతః పరమం తపః
ఇంద్రియాలను, భూతాలను కట్టడి చేసుకుని, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించే వాడు కన్నా గొప్ప తపస్సు ఇంకేదైనా ఉందా?
అయోగకేశధరణమసంకల్ప వ్రత క్రియా। అబ్రహ్మచర్యా చర్యా చ త్రయం స్యాద్దంభసంజ్ఞితం
యోగం లేకుండా జటలు పెట్టడం, మనసులో స్థిరత లేకుండా వ్రతాలు చేయడం, బ్రహ్మచర్యం లేకుండా జీవించడం—ఈ మూడు మోసంగా పరిగణించబడతాయి.
క్వ దారాః క్వ చ సంయోగః క్వ చ భావవిపర్యయః। నన్వియం బ్రహ్మణా సృష్టా మనసా మానసీ ప్రజా
భార్యలు ఎక్కడ? సంయోగం ఎక్కడ? మనస్సు లో కలవరమేమిటి? ఈ మనస్సు ద్వారా బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించిన సంతానం కదా!
యద్యస్తి తపసో వీర్యం యుష్మాకం విజితాత్మనామ్। సృజధ్వం మానసాన్పుత్రాన్ప్రాజాపత్యేన కర్మణా
మీరు మీ మనస్సును జయించుకుని తపస్సు శక్తి కలిగి ఉంటే, ప్రాజాపతి విధానంతో మనస్సులోనే కుమారులను సృష్టించండి.
మనసా నిర్మితా యోనిరాధాతవ్యా తపస్విభిః। నో దారయోగం బీజం చ వ్రతముక్తం తపస్వినాం
తపస్సు చేసే వారు మనస్సుతోనే గర్భాన్ని ఏర్పరచాలి; భార్యతో సంయోగం, విత్తనం ద్వారా కాదు. ఇదే తపస్సు వ్రతంగా చెప్పబడింది.
యదిదం లుప్తధర్మాఖ్యం యుష్మాభిరిహ నిర్భయైః। వ్యాహృతం సద్భిరత్యర్థమసద్భిరివ సంమతం
మీరు భయపడకుండా చెప్పిన ఈ లుప్తధర్మం మంచి వారికి ఎంతో ఇష్టమైనదే కాని, చెడు వారికి అసత్యంగా కనిపిస్తుంది.
వపుర్దీప్తాంతరాత్మానమేష కృత్వా మనోమయం। దారయోగం వినా స్రక్ష్యే పుత్రమాత్మతనూరుహం
నేను నా అంతరాత్మను ప్రకాశవంతంగా చేసి, మనస్సుతో రూపాన్ని ఏర్పరచి, భార్యతో సంయోగం లేకుండా నా శరీరంలో నుంచే కుమారుణ్ణి సృష్టిస్తాను.
ఏవమాత్మానమాత్మా మే ద్వితీయం జనయిష్యతి। ప్రాజాపత్యేన విధినా దిధక్షంతమివ ప్రజాః
ఇలా నా స్వంత ఆత్మే రెండవదిగా జన్మిస్తుంది; ప్రాజాపతి విధానంతో, ప్రాణులను కాల్చాలనే కోరికతో.
వరుణ ఉవాచ। ఉర్వస్తు తపసావిష్టో నివేశ్యోరుం హుతాశనే। మమంథైకేన దర్భేణ పుత్రస్య ప్రసవారణిం
వరుణుడు ఇలా అన్నాడు: ఉర్వను తపస్సుతో ఆక్రమించి, ఆమె తొడను హవనంలో కూర్చోబెట్టి, ఒక్క దర్భతో కుమారుని పుట్టే చోటను మథించాడు.
తస్యోరుం సహసా భిత్వా వరోఽసౌ హ్యగ్నిరుత్థితః। జగతో దహనాకాంక్షీ పుత్రోగ్నిస్సమపద్యత
ఆమె తొడను ఒక్కసారిగా పగలగొట్టి, అద్భుతమైన అగ్ని అక్కడ నుంచి పుట్టి, లోకాన్ని కాల్చాలనే కోరికతో కుమారుడిగా అవతరించాడు.
ఉర్వస్యోరుం వినిర్భిద్య ఔర్వో నామాంతకోఽనలః। దిధక్షురివ లోకాంస్త్రీన్జజ్ఞే పరమకోపనః
ఉర్వ యొక్క తొడను చీల్చి, ఔర్వుడు అనే అగ్ని, అత్యంత కోపంతో, మూడు లోకాలను కాల్చాలనే ఉద్దేశంతో జన్మించాడు.
ఉత్పద్యమానశ్చోవాచ పితరం దీనయా గిరా। క్షుధా మే బాధతే తాత జగద్భక్షేత్యజస్వ మాం
పుట్టే సమయంలో అతడు తన తండ్రిని దయనీయమైన స్వరంతో ఇలా అడిగాడు: 'నాకు ఆకలి బాధిస్తోంది తండ్రి, లోకాన్ని తినిపించు.'