న చైవ కశ్చిదవ్యక్తం వ్యక్తో వేదితుమర్హతి। కశ్చైష పురుషో నామ కిం యోగః కశ్చ యోగవాన్
అవ్యక్తమై ఉన్నదానిని గానీ, వ్యక్తమై ఉన్నదానిని గానీ ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు; ఈ పురుషుడు ఎవరు, యోగం ఏమిటి, యోగవంతుడు ఎవరు అని ఎవ్వరూ గ్రహించలేరు.
న పృష్ఠే నైవమభితో నైవ పార్శ్వే న చాగ్రతః। కశ్చిద్విజ్ఞాయతే తస్య దృశ్యతే దేవసత్తమః
వెనుకా, చుట్టూ, పక్కన, ముందు—ఎక్కడా ఆయనను ఎవ్వరూ చూడలేరు; ఆ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు దర్శనమిస్తాడు.
నభః క్షితిం పవనమపః ప్రకాశనం ప్రజాపతిం భువనధరం సురేశ్వరమ్। పితామహం శ్రుతినిలయం మునిం ప్రభుం సమాపయఞ్ఛయనమరోచయత్ప్రభుః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, నీరు, వెలుగు, ప్రజాపతి, లోకధారి, దేవేంద్రుడు, పితామహుడు, వేదాల నిలయం, ముని, ప్రభువు—ఇవన్నీ కలిపి, ప్రభువు విశ్రాంతి స్థలాన్ని ఏర్పరిచాడు.
ఏవమేకార్ణవీభూతే శేతే లోకే మహాద్యుతిః। ప్రచ్ఛాద్య సలిలేనోర్వీం హంసో నారాయణాయ తే
ఇలా ప్రపంచం ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, మహాతేజస్సుతో నిండినవాడు నీటితో భూమిని కప్పి, నిద్రించేవాడు; ఆ హంసే నీ కొరకు నారాయణుడు.
మహతో రజసో మధ్యే మహార్ణవసమస్య వై। వారిజాక్షో మహాబాహురక్షయం బ్రహ్మ యద్విదుః
పెద్ద అంధకార మధ్యలో, ఆ మహాసముద్రంలో, కమలనేత్రుడు, మహాబాహువు, నశించని బ్రహ్మగా జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
ఆత్మరూపసరూపేణ తమసా సంవృతః ప్రభుః। మనః సాత్వికమాదాయ యత్ర తత్సత్వమాహితం
తన స్వరూపంతో తామసంగా ఆవరించబడి, ప్రభువు సాత్వికమైన మనస్సును స్వీకరించి, అక్కడ ఆ సత్వగుణాన్ని స్థాపించాడు.
యథాతథ్యం పరం జ్ఞానం భూతాయ బ్రహ్మణే తతః। రహస్యం చ తథోద్దిష్టం యథోపనిషదాం స్మృతమ్
అలా, నిజమైన పరమజ్ఞానం బ్రహ్మకు అందించబడింది; ఆ రహస్యాన్ని కూడా ఉపనిషత్తులలో చెప్పినట్టు వివరించారు.
పురుషో యజ్ఞ ఇత్యేతత్పరమం పరికీర్తితమ్। యశ్చాన్యః పురుషాఖ్యః స్యాత్స ఏవ పురుషోత్తమః
పురుషుడే యజ్ఞమని ఇది పరమంగా ప్రకటించబడింది; ఇంకా 'పురుషుడు' అని పిలవబడే వాడే పురుషోత్తముడు.
యే చ యజ్ఞకరా విప్రా యే ౠత్విజ ఇతి స్మృతాః। అస్మాదేవ పురా భూతా వక్త్రేభ్యః శ్రూయతే తథా
యజ్ఞాలు నిర్వహించే బ్రాహ్మణులు, ఋత్వికులు అని పిలవబడే వారు, ఈ వాక్కుల నుంచే పూర్వం పుట్టారని చెబుతారు.
బ్రహ్మాణం ప్రథమం వక్త్రాదుద్గాతారం చ సామగం। హోతారం చ తథాద్ధ్వర్యుం బాహుభ్యామసృజత్ప్రభుః
మొదటి వాక్కు నుండి బ్రహ్మణుడిని, ఉద్గాతను, సామవేదాన్ని పాడే వాడిని, హోతాను, అలాగే బాహువుల నుండి అధ్వర్యువును ప్రభువు సృష్టించాడు.
బ్రహ్మాణం బ్రాహ్మాణాచ్ఛంసి స్తోతారౌ చైవ సర్వశః। మేఢ్రాచ్చ మైత్రావరుణం ప్రతిష్ఠాతారమేవ చ
బ్రహ్మణుడు, బ్రాహ్మణుడు, ఛంశి, స్తోతారులు అందరూ, అలాగే మేఢ్రం నుండి మైత్రావరుణుడు, ప్రతిష్ఠాతను కూడా పుట్టించారు.
ఉదరాత్ప్రతిహర్తారం పోతారం చైవ పార్థివ। పాణిభ్యామథ చాగ్నీధ్రమున్నేతారం చ యాజుషమ్
ఉదరము నుండి ప్రతిహర్తను, పోతను, రాజా! తరువాత చేతుల నుండి అగ్నీధ్రుడు, యాజ్ఞికునైన ఉన్నేతను సృష్టించాడు.
అచ్ఛావాకమథోరుభ్యాం సుబ్రహ్మణ్యం చ సామగమ్। ఏవమేవం స భగవాన్షోడశైతాన్జగత్పతిః
తొడల నుండి అచ్చావాకుడిని, సామవేదాన్ని పాడే సుబ్రహ్మణ్యుడిని సృష్టించాడు. ఇలానే జగత్పతియైన భగవంతుడు ఈ పదహారు మందిని సృష్టించాడు.
స్వయంభూః సర్వయజ్ఞానామృత్విజోఽసృజదుత్తమాన్। తదా చైష మహాయోగీ పురుషో యజ్ఞసంజ్ఞితః
స్వయంభువుడు అన్ని యజ్ఞాలకు ఉత్తమ ఋత్వికులను సృష్టించాడు. అప్పుడే మహాయోగియైన యజ్ఞస్వరూపుడైన పురుషుడు అక్కడ ఉన్నాడు.
వేదాశ్చైవ తథా సర్వే సహాంగోపనిషత్క్రియాః। స్వపిత్యేకార్ణవే చైవ యదాశ్చర్యమభూత్పురా
అలాగే అన్ని వేదాలు, వాటి ఉపాంగాలు, ఉపనిషత్తులు, కర్మకాండలు కూడ, ఒక్క సముద్రంలో నిద్రిస్తున్నప్పుడు, ఆ ప్రాచీన కాలంలో అద్భుతంగా ఉండేవి.
శ్రూయతాం తు తదా విప్రో మార్కండేయః కుతూహలాత్। గీర్ణో భగవతా తేన కుక్షావాసీన్మహామునిః
ఆ సమయంలో, బ్రాహ్మణుడా! మర్కండేయుడు ఆసక్తితో భగవంతునిచే మింగబడి, ఆయన కడుపులో నివసించాడు, మహామునీ!
బహువర్షసహస్రాయుస్తస్యైవ వరతేజసః। అటంస్తీర్థప్రసంగేన పృథివీతీర్థగోచరః
అతడు గొప్ప తేజస్సుతో, వేల సంవత్సరాల ఆయుష్షుతో, తీర్థయాత్రలలో భూమి మీద ఉన్న పవిత్ర ప్రదేశాలన్నీ సంచరించాడు.
ఆశ్రమాణి చ పుణ్యాని దేవతాయతనాని చ। దేశాద్రాష్ట్రాణి చిత్రాణి పురాణి వివిధాని చ
పవిత్రమైన ఆశ్రమాలు, దేవతల ఆలయాలు, విచిత్రమైన దేశాలు, రాజ్యాలు, పురాతన ప్రదేశాలు అన్నీ అతడు చూశాడు.
జపహోమపరాః శాంతాస్తపోభిరమలాః స్మృతాః। మార్కండేయస్తతస్తస్య శనైర్వక్త్రాద్వినిర్గతః
జపహోమాలకు నిమగ్నులై, శాంతంగా, తపస్సుతో పవిత్రులై ఉన్నవారిని మర్కండేయుడు గుర్తు చేసుకున్నాడు. తరువాత అతడు నెమ్మదిగా ఆయన వాక్కు నుండి బయటకు వచ్చాడు.
నిష్క్రామన్తం న చాత్మానం జానీతే దేవమాయయా। నిష్క్రమ్య తస్య ఉదరాదేకార్ణవమథో జగత్
బయటకు వస్తున్నప్పుడు, దేవమాయ వల్ల తనను తాను గుర్తించలేకపోయాడు. కడుపు నుండి బయటపడి, ఒక్క సముద్రాన్ని, జగత్తును చూశాడు.
సర్వతస్తమసాఛన్నం మార్కండేయోన్వవైక్షత। తస్యోత్పన్నం భయం తీవ్రం వ్యత్యయం చాత్మజీవితమ్
మర్కండేయుడు అన్ని వైపులా చీకటిలో మునిగిపోయిన ప్రపంచాన్ని చూశాడు. అతనికి తీవ్రమైన భయం, తన ప్రాణానికి ఆందోళన కలిగింది.
దేవదర్శనసంహృష్టో విస్మయం పరమం గతః। సోఽచింతయదమోఘాత్మా మార్కండేయోథ శంకితః
దేవుని దర్శనంతో ఆనందించి, మర్కండేయుడు గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు. అపరాజితాత్ముడైన అతడు సందేహంలో పడ్డాడు.
కిం ను స్యాచ్చిత్తసంమోహః కిం ను స్వప్నోనుభూయతే। వ్యక్తమన్యతరో భావ ఏతయోర్భవితా మమ
ఇది మనస్సు మాయలో పడిందా? లేక నేను కలగంటున్నానా? ఈ రెండింటిలో ఏదో ఒకటి నాకు జరుగుతోందని స్పష్టంగా అనిపించింది.
న హి స్వప్నో హ్యయం సత్యయుక్తం యత్సత్యమర్హతి। నష్టచంద్రార్కపవనో నష్టపర్వతభూతలః
ఇది కల కాదు, ఎందుకంటే ఇది నిజానికి సంబంధించినది, నిజమైనదే యోగ్యం. చంద్రుడు, సూర్యుడు, గాలి, పర్వతాలు, భూమి అన్నీ కనబడటం లేదు.
కతమః స్యాదయం లోక ఇతి శోకముపాగతః। దదర్శ చాపి పురుషం స్వపంతం పర్వతోపమమ్
ఈ లోకం ఏది అని విచారంతో మునిగిపోయాడు. అప్పుడతడు పర్వతం లాంటి పరిమాణంతో నిద్రిస్తున్న ఒక పురుషుణ్ని చూశాడు.
సలిలేఽధమథో మగ్నం జీమూతమివ సాగరే। తపంతమివ తేజోభిరాముక్తశశిభాస్కరమ్
ఆ పురుషుడు నీటిలో మునిగి, సముద్రంలో మేఘంలా కనిపించాడు. అతని తేజంతో చంద్రుడు, సూర్యుడు ప్రకాశించేవారు.
గాంభీర్యాత్సాగరమివ భాసమానమ్మవౌజసా। దేవం ద్రష్టుమిహాయాతః కో భవానితి విస్మయాత్
సముద్రం లాంటి లోతుతో, గొప్ప తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఉన్నవాడిని చూసి, 'ఈ దేవునిని దర్శించడానికి ఇక్కడికి వచ్చినవాడు నువ్వెవరు?' అని ఆశ్చర్యంతో ఆలోచించాడు.
తథైవ చ మునిః కుక్షిం పునరేవ ప్రవేశితః। సంప్రవిష్టః పునః కుక్షిం మార్కండేయః సవిస్మయమ్
అలాగే మునిపుంగవుడు మళ్లీ తన కడుపులోకి లాగబడిపోయాడు. మర్కండేయుడు ఆశ్చర్యంతో మళ్లీ ఆ కడుపులోకి ప్రవేశించాడు.
తథైవ చ పునర్భూయో విజానన్స్వప్నదర్శనమ్। స తథైవ యథాపూర్వం పృథివీమటతే వనమ్
అలాగే, అది కలలో కనిపించినట్లే అనిపించి, మునిపుంగవుడు మునుపటిలాగే భూమి మీద, అడవుల్లో తిరిగాడు.
పుణ్యతీర్థజలోపేతం వివిధాన్యాశ్రమాణి చ। క్రతుభిర్యజమానాంశ్చ సమాప్తగురుదక్షిణైః
పవిత్రతీర్థ జలాలతో నిండిన వివిధ ఆశ్రమాలు, యజ్ఞాలు పూర్తిచేసి గురుదక్షిణలు సమర్పించిన యజమానులను అతడు చూశాడు.