తతః పీత్వార్ణవాన్సర్వాన్నదీకూపాంశ్చ సర్వతః। పర్వతానాం చ సలిలం సర్వమాదాయ యోగవిత్1.39.
అంతటా సముద్రాలు, నదులు, బావులు అన్నీ తాగి, పర్వతాల్లోని నీటిని కూడా తీసుకుని, యోగవిద్యను తెలిసినవాడిగా ఉంటాడు.
భూత్వా చైవ స హస్తార్చిర్మహీం భిత్వా రసాతలే। రమతే జలమాదాయ పిబన్రసమనుత్తమం
అప్పుడు, అగ్నిలాంటి చేతులతో భూమిని చీల్చి, పాతాళంలోకి వెళ్లి, అక్కడ ఉన్న ఉత్తమమైన జలరసాన్ని తాగుతూ ఆనందిస్తాడు.
మూర్త్తామూర్త్తే తదన్యచ్చ యదస్తి ప్రాణిషు ధ్రువం। తత్సర్వమరవిందాక్ష ఆదత్తే పురుషోత్తమః
ప్రపంచంలో ఉన్న రూపవంతమైనదైనా, రూపరహితమైనదైనా, ఇతర జీవుల్లో ఉన్నదైనా, ఆ కమలనేత్రుడు, పరమపురుషుడు అన్నిటినీ తనలోకి తీసుకుంటాడు.
వాయుశ్చ బలవాన్భూత్వా విధున్వానోఽఖిలం జగత్। ప్రాణాపానం సమాసాద్య వాయునా క్రమతే హరిః
బలమైన వాయువుగా మారి, మొత్తం జగత్తును కదిలిస్తూ, ప్రాణాపానాలను పట్టుకుని, హరిదేవుడు వాటిలో ప్రవహిస్తాడు.
తతో దేవగణానాం చ సర్వేషాం చైవ దేహినామ్। పంచేంద్రియగుణాస్సర్వే భూతాన్యేవ చ యాని చ
అప్పుడల్లా, దేవతలందరిలోను, శరీరధారులందరిలోను, ఐదు ఇంద్రియాల లక్షణాలన్నీ, ఇతర భూతాలన్నీ—
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ పృథివీసంశ్రితా గుణాః। లోకయాత్రా భగవతా ముహూర్తేన వినాశితా
వాసన వస్తువులు, ముక్కు, శరీరం, భూమిలోని లక్షణాలు— ఇవన్నీ, లోకచర్యతో కలిపి, భగవంతుడు ఒక క్షణంలో నశింపజేస్తాడు.
జిహ్వారసశ్చ స్నేహశ్చ సంశ్రితాః సలిలే గుణాః। రూపం చక్షుర్విభాగశ్చ నేత్ర జ్యోతిః శ్రితా గుణాః
జిహ్వ రుచి, తేమ, ఇవి నీటిలోని లక్షణాలు; రూపం, చూపు, కంటి వెలుగు, ఇవి అగ్నిలోని లక్షణాలు—
స్పర్శః ప్రాణశ్చ చేష్టా చ పవనం సంశ్రితా గుణాః। శబ్దః శ్రోత్రే చ శ్రవణం గగనం సంశ్రితా గుణాః
స్పర్శ, శ్వాస, కదలిక— ఇవి వాయువులోని లక్షణాలు; శబ్దం, వినికిడి, చెవిలోని శక్తి— ఇవి ఆకాశంలోని లక్షణాలు—
మనో బుద్ధిశ్చ చిత్తం చ క్షేత్రజ్ఞం చేతి సంశ్రితాః। పరేణ పరమేష్ఠీ చ హృషీకేశముపాశ్రితాః
మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, క్షేత్రజ్ఞుడు— ఇవన్నీ పరమాత్మలో ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆ పరమేశ్వరుడు హృషీకేశుడు వీటి ఆశ్రయం.
తతో భగవతస్తస్య రశ్మిభిః పరివారితాః। వాయునా పరినున్నాశ్చ భూమిశాఖాముపాశ్రితాః
తర్వాత, ఆ భగవంతుని కిరణాలతో చుట్టుపక్కల ముట్టడి చేయబడి, వాయువుతో నడిపించబడి, భూమి శాఖను ఆశ్రయిస్తాయి.
తేషాం సంహరణోద్భూతః పావకః శతధా జ్వలన్। ప్రదహన్నఖిలం విశ్వం వృత్తః సంవర్త్తకోఽనలః
వారి లయంతో ఉద్భవించిన అగ్ని వంద విధాలుగా జ్వలించి, ఈ సర్వప్రపంచాన్ని కాల్చింది. ఆ అగ్ని సంహారకాలంలో అన్నింటినీ నాశనం చేసే అగ్నిగా మారింది.
సపర్వతద్రుమాన్గుల్మాన్లతావల్లీస్తృణాని చ। విమానాని చ దివ్యాని పురాణి వివిధాని చ
పర్వతాలు, చెట్లు, పొదలు, వెల్లులు, లతలు, గడ్డి, అలాగే దేవతల విమానాలు, పురాతనమైన ఎన్నో రకాల నిర్మాణాలు—
యాని చాశ్రయణీయాని సర్వాణ్యప్యదహద్భృశమ్। భస్మీకృత్య తు తాన్సర్వాంల్లోకాన్ల్లోకగురోర్గురుః
అన్ని ఆశ్రయాలైన వాటినీ పూర్తిగా కాల్చి, వాటినన్నిటినీ బూడిద చేసి, లోకాల గురువు అయిన పరమగురువు ఆ లోకాలన్నిటినీ నాశనం చేశాడు.
స భూతిం ధారయామాస యుగాంతే లోకసంభవామ్। సహస్రవృష్టిః శతధా భూత్వా కృష్ణో మహాఘనః
యుగాంతంలో ఉద్భవించిన భూతిని ఆయన నిలిపాడు; వేల వర్షాలుగా మారి, గొప్ప నల్ల మేఘంగా విరాజిల్లాడు.
దివ్యతోయేన హవిషా తర్పయామాస మేదినీం। తతః క్షీరనికాశేన స్వాదునా పరమాంభసా
దివ్యమైన నీటితో హవిస్సుగా భూమిని తృప్తిపరిచాడు; ఆ తరువాత పాలలాంటి, మధురమైన, ఉత్తమమైన నీటితో సంతృప్తి కలిగించాడు.
శిశిరేణ చ పుణ్యేన మహీనిర్వాణమాగమత్। తేన తోయేన సంపృక్తా పయస్సాధర్మ్యతో ధరా
చల్లని పవిత్రమైన నీటితో భూమి శాంతిని పొందింది; ఆ నీటితో తడిసిన భూమి పాలతో సమానంగా మారింది.
ఏకార్ణావజలీభూతా సర్వసత్వవివర్జితా। మహాసత్వాన్యపి విభుం ప్రవిష్టాన్యమితౌజసం
అన్ని జీవులు లేని ఒకే ఒక మహాసముద్రంగా మారింది భూమి; గొప్ప ఆత్మలు కూడా అపారశక్తిగల ప్రభువులో లీనమయ్యాయి.
నష్టార్కపవనాకాశే సూక్ష్మే జగతి సంవృతే। సంశోషమాత్మనా కృత్వా సముద్రాణాం చ దేహినః
సూర్యుడు, గాలి, ఆకాశం అంతా కనపడకుండా, ఈ సృష్టి సూత్ష్మంగా ఆవృతమై ఉండగా, తన శక్తితో సముద్రాలను, జీవులను ఎండబెట్టాడు.
దగ్ధ్వా సంకోచ్య చ తథా స్వపిత్యేకః సనాతనః। పౌరాణం రూపమాస్థాయ స్వపిత్యమితవిక్రమః
అన్నిటినీ కాల్చి, సంకోచింపజేసి, శాశ్వతుడు ఒంటరిగా నిద్రించాడు; తన పురాతన రూపాన్ని ధరించి, అపారవీర్యంతో విశ్రాంతి పొందాడు.
ఏకార్ణవజలేయాయీ యోగీ యోగముపాసితః। అనేకాని సహస్రాణి యుగాన్యేకార్ణవాంభసి
ఆ యోగి, అనేక వేల యుగాలు ఒకే సముద్రంలో నీటిపై యోగసాధన చేస్తూ విశ్రాంతిగా ఉన్నాడు.
న చైవ కశ్చిదవ్యక్తం వ్యక్తో వేదితుమర్హతి। కశ్చైష పురుషో నామ కిం యోగః కశ్చ యోగవాన్
అవ్యక్తమై ఉన్నదానిని గానీ, వ్యక్తమై ఉన్నదానిని గానీ ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు; ఈ పురుషుడు ఎవరు, యోగం ఏమిటి, యోగవంతుడు ఎవరు అని ఎవ్వరూ గ్రహించలేరు.
న పృష్ఠే నైవమభితో నైవ పార్శ్వే న చాగ్రతః। కశ్చిద్విజ్ఞాయతే తస్య దృశ్యతే దేవసత్తమః
వెనుకా, చుట్టూ, పక్కన, ముందు—ఎక్కడా ఆయనను ఎవ్వరూ చూడలేరు; ఆ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు దర్శనమిస్తాడు.
నభః క్షితిం పవనమపః ప్రకాశనం ప్రజాపతిం భువనధరం సురేశ్వరమ్। పితామహం శ్రుతినిలయం మునిం ప్రభుం సమాపయఞ్ఛయనమరోచయత్ప్రభుః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, నీరు, వెలుగు, ప్రజాపతి, లోకధారి, దేవేంద్రుడు, పితామహుడు, వేదాల నిలయం, ముని, ప్రభువు—ఇవన్నీ కలిపి, ప్రభువు విశ్రాంతి స్థలాన్ని ఏర్పరిచాడు.
ఏవమేకార్ణవీభూతే శేతే లోకే మహాద్యుతిః। ప్రచ్ఛాద్య సలిలేనోర్వీం హంసో నారాయణాయ తే
ఇలా ప్రపంచం ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, మహాతేజస్సుతో నిండినవాడు నీటితో భూమిని కప్పి, నిద్రించేవాడు; ఆ హంసే నీ కొరకు నారాయణుడు.
మహతో రజసో మధ్యే మహార్ణవసమస్య వై। వారిజాక్షో మహాబాహురక్షయం బ్రహ్మ యద్విదుః
పెద్ద అంధకార మధ్యలో, ఆ మహాసముద్రంలో, కమలనేత్రుడు, మహాబాహువు, నశించని బ్రహ్మగా జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
ఆత్మరూపసరూపేణ తమసా సంవృతః ప్రభుః। మనః సాత్వికమాదాయ యత్ర తత్సత్వమాహితం
తన స్వరూపంతో తామసంగా ఆవరించబడి, ప్రభువు సాత్వికమైన మనస్సును స్వీకరించి, అక్కడ ఆ సత్వగుణాన్ని స్థాపించాడు.
యథాతథ్యం పరం జ్ఞానం భూతాయ బ్రహ్మణే తతః। రహస్యం చ తథోద్దిష్టం యథోపనిషదాం స్మృతమ్
అలా, నిజమైన పరమజ్ఞానం బ్రహ్మకు అందించబడింది; ఆ రహస్యాన్ని కూడా ఉపనిషత్తులలో చెప్పినట్టు వివరించారు.
పురుషో యజ్ఞ ఇత్యేతత్పరమం పరికీర్తితమ్। యశ్చాన్యః పురుషాఖ్యః స్యాత్స ఏవ పురుషోత్తమః
పురుషుడే యజ్ఞమని ఇది పరమంగా ప్రకటించబడింది; ఇంకా 'పురుషుడు' అని పిలవబడే వాడే పురుషోత్తముడు.
యే చ యజ్ఞకరా విప్రా యే ౠత్విజ ఇతి స్మృతాః। అస్మాదేవ పురా భూతా వక్త్రేభ్యః శ్రూయతే తథా
యజ్ఞాలు నిర్వహించే బ్రాహ్మణులు, ఋత్వికులు అని పిలవబడే వారు, ఈ వాక్కుల నుంచే పూర్వం పుట్టారని చెబుతారు.
బ్రహ్మాణం ప్రథమం వక్త్రాదుద్గాతారం చ సామగం। హోతారం చ తథాద్ధ్వర్యుం బాహుభ్యామసృజత్ప్రభుః
మొదటి వాక్కు నుండి బ్రహ్మణుడిని, ఉద్గాతను, సామవేదాన్ని పాడే వాడిని, హోతాను, అలాగే బాహువుల నుండి అధ్వర్యువును ప్రభువు సృష్టించాడు.