నాస్తికా బ్రాహ్మణా భక్తా జ్ఞాయంతే తత్ర మానవాః। అహంకారగృహీతాశ్చ ప్రక్షీణస్నేహబంధనాః
ఆ యుగంలో బ్రాహ్మణులు నాస్తికులు, నీచమైన పనుల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు. వారు అహంకారంతో నిండిపోయి, బంధుత్వం కోల్పోతారు.
విప్రాః శూద్రసమాచారాస్సంతి సర్వే కలౌ యుగే। ఆశ్రమాణాం విపర్యాసః కలౌ సంప్రతి వర్తతే
కలియుగంలో బ్రాహ్మణులు అందరూ శూద్రులా ప్రవర్తిస్తారు. ఆశ్రమాల క్రమం కలియుగంలో పూర్తిగా మారిపోయింది.
వర్ణానాం చైవ సందేహో యుగాంతే కురునందన। ఏషా ద్వాదశసాహస్రీ యుగాఖ్యా పూర్వనిర్మితా
కురునందన, యుగాంతంలో వర్ణాల మధ్య సందేహం కలుగుతుంది. పూర్వకాలంలో రూపొందించబడిన ఈ యుగాల కథనం, పన్నెండు వేల సంవత్సరాలు కలిగి ఉంది.
సహస్రయుగపర్యంతం తదహర్బ్రాహ్మముచ్యతే। తతో హ నిగతే తస్మిన్సర్వేషామేవ జీవినామ్
బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు, వెయ్యి యుగాల వరకు ఉంటుంది అని చెబుతారు. ఆ సమయం ముగిసినప్పుడు, అన్ని జీవులకు—
శరీరనిర్వృతిం దృష్ట్వా కాలః సంహారబుద్ధిమాన్। దేవతానాం చ సర్వేషాం బ్రాహ్మణానాం మహీపతే
సర్వేశ్వరుడు శరీరాల నాశనాన్ని చూసి, కాలమూర్తి సంహారానికి సిద్ధమై, దేవతలు, బ్రాహ్మణులు అందరికీ అంతం కలిగిస్తాడు, ఓ రాజా—
దైత్యానాం దానవానాం చ యక్షరాక్షసపక్షిణామ్। గంధర్వాణామప్సరసాం భుజంగానాం చ పార్థివ
దైత్యులు, దానవులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పక్షులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, భుజంగులు— వీరందరికీ కూడా, ఓ భూపతి—
పర్వతానాం నదీనాం చ పశూనాం చైవ సత్తమ। తిర్యగ్యోనిగతానాం చ క్రిమీణాం దంశినాం తథా
పర్వతాలు, నదులు, పశువులు, ఇతర యోనుల్లో పుట్టినవారు, పురుగులు, కాటే జీవులు— వీరందరికీ కూడా, ఓ ఉత్తముని—
సర్వభూతపతిః పంచ భూత్వా భూతాని భూతకృత్। జగత్సంహరణార్థాయ కురుతే వైశసం మహత్
అన్ని భూతాలకు అధిపతి, ఐదు భూతాలుగా మారి, భూతాలను సృష్టించి, జగత్తును నశింపజేయడానికి గొప్ప వినాశాన్ని కలిగిస్తాడు.
భూత్వా సూర్యశ్చక్షుషీ ఆదదానో భూత్వా వాయుః ప్రాణినాం ప్రాణిజాతమ్। భూత్వా వహ్నిర్నిర్దహన్సర్వలోకాన్భూత్వా మేఘో భూయ ఉగ్రోఽభ్యవర్షత్
సూర్యుడిగా మారి చూపును తీసుకుంటాడు; వాయువుగా మారి ప్రాణులను తీసుకుంటాడు; అగ్నిగా మారి అన్ని లోకాల్ని కాల్చేస్తాడు; భయంకరమైన మేఘంగా మారి మళ్లీ వర్షాన్ని కురిపిస్తాడు.
భూత్వా నారాయణో యోగీ సర్వమూర్తి విభావసుః। గభస్తిభిః ప్రదీప్తాభిః సంశోషయతి సాగరాన్
నారాయణుడిగా, యోగిగా, అన్ని రూపాలవాడిగా, ప్రకాశవంతుడిగా మారి, తేజస్సుతో సముద్రాలను ఎండబెడతాడు.
తతః పీత్వార్ణవాన్సర్వాన్నదీకూపాంశ్చ సర్వతః। పర్వతానాం చ సలిలం సర్వమాదాయ యోగవిత్1.39.
అంతటా సముద్రాలు, నదులు, బావులు అన్నీ తాగి, పర్వతాల్లోని నీటిని కూడా తీసుకుని, యోగవిద్యను తెలిసినవాడిగా ఉంటాడు.
భూత్వా చైవ స హస్తార్చిర్మహీం భిత్వా రసాతలే। రమతే జలమాదాయ పిబన్రసమనుత్తమం
అప్పుడు, అగ్నిలాంటి చేతులతో భూమిని చీల్చి, పాతాళంలోకి వెళ్లి, అక్కడ ఉన్న ఉత్తమమైన జలరసాన్ని తాగుతూ ఆనందిస్తాడు.
మూర్త్తామూర్త్తే తదన్యచ్చ యదస్తి ప్రాణిషు ధ్రువం। తత్సర్వమరవిందాక్ష ఆదత్తే పురుషోత్తమః
ప్రపంచంలో ఉన్న రూపవంతమైనదైనా, రూపరహితమైనదైనా, ఇతర జీవుల్లో ఉన్నదైనా, ఆ కమలనేత్రుడు, పరమపురుషుడు అన్నిటినీ తనలోకి తీసుకుంటాడు.
వాయుశ్చ బలవాన్భూత్వా విధున్వానోఽఖిలం జగత్। ప్రాణాపానం సమాసాద్య వాయునా క్రమతే హరిః
బలమైన వాయువుగా మారి, మొత్తం జగత్తును కదిలిస్తూ, ప్రాణాపానాలను పట్టుకుని, హరిదేవుడు వాటిలో ప్రవహిస్తాడు.
తతో దేవగణానాం చ సర్వేషాం చైవ దేహినామ్। పంచేంద్రియగుణాస్సర్వే భూతాన్యేవ చ యాని చ
అప్పుడల్లా, దేవతలందరిలోను, శరీరధారులందరిలోను, ఐదు ఇంద్రియాల లక్షణాలన్నీ, ఇతర భూతాలన్నీ—
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ పృథివీసంశ్రితా గుణాః। లోకయాత్రా భగవతా ముహూర్తేన వినాశితా
వాసన వస్తువులు, ముక్కు, శరీరం, భూమిలోని లక్షణాలు— ఇవన్నీ, లోకచర్యతో కలిపి, భగవంతుడు ఒక క్షణంలో నశింపజేస్తాడు.
జిహ్వారసశ్చ స్నేహశ్చ సంశ్రితాః సలిలే గుణాః। రూపం చక్షుర్విభాగశ్చ నేత్ర జ్యోతిః శ్రితా గుణాః
జిహ్వ రుచి, తేమ, ఇవి నీటిలోని లక్షణాలు; రూపం, చూపు, కంటి వెలుగు, ఇవి అగ్నిలోని లక్షణాలు—
స్పర్శః ప్రాణశ్చ చేష్టా చ పవనం సంశ్రితా గుణాః। శబ్దః శ్రోత్రే చ శ్రవణం గగనం సంశ్రితా గుణాః
స్పర్శ, శ్వాస, కదలిక— ఇవి వాయువులోని లక్షణాలు; శబ్దం, వినికిడి, చెవిలోని శక్తి— ఇవి ఆకాశంలోని లక్షణాలు—
మనో బుద్ధిశ్చ చిత్తం చ క్షేత్రజ్ఞం చేతి సంశ్రితాః। పరేణ పరమేష్ఠీ చ హృషీకేశముపాశ్రితాః
మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, క్షేత్రజ్ఞుడు— ఇవన్నీ పరమాత్మలో ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆ పరమేశ్వరుడు హృషీకేశుడు వీటి ఆశ్రయం.
తతో భగవతస్తస్య రశ్మిభిః పరివారితాః। వాయునా పరినున్నాశ్చ భూమిశాఖాముపాశ్రితాః
తర్వాత, ఆ భగవంతుని కిరణాలతో చుట్టుపక్కల ముట్టడి చేయబడి, వాయువుతో నడిపించబడి, భూమి శాఖను ఆశ్రయిస్తాయి.
తేషాం సంహరణోద్భూతః పావకః శతధా జ్వలన్। ప్రదహన్నఖిలం విశ్వం వృత్తః సంవర్త్తకోఽనలః
వారి లయంతో ఉద్భవించిన అగ్ని వంద విధాలుగా జ్వలించి, ఈ సర్వప్రపంచాన్ని కాల్చింది. ఆ అగ్ని సంహారకాలంలో అన్నింటినీ నాశనం చేసే అగ్నిగా మారింది.
సపర్వతద్రుమాన్గుల్మాన్లతావల్లీస్తృణాని చ। విమానాని చ దివ్యాని పురాణి వివిధాని చ
పర్వతాలు, చెట్లు, పొదలు, వెల్లులు, లతలు, గడ్డి, అలాగే దేవతల విమానాలు, పురాతనమైన ఎన్నో రకాల నిర్మాణాలు—
యాని చాశ్రయణీయాని సర్వాణ్యప్యదహద్భృశమ్। భస్మీకృత్య తు తాన్సర్వాంల్లోకాన్ల్లోకగురోర్గురుః
అన్ని ఆశ్రయాలైన వాటినీ పూర్తిగా కాల్చి, వాటినన్నిటినీ బూడిద చేసి, లోకాల గురువు అయిన పరమగురువు ఆ లోకాలన్నిటినీ నాశనం చేశాడు.
స భూతిం ధారయామాస యుగాంతే లోకసంభవామ్। సహస్రవృష్టిః శతధా భూత్వా కృష్ణో మహాఘనః
యుగాంతంలో ఉద్భవించిన భూతిని ఆయన నిలిపాడు; వేల వర్షాలుగా మారి, గొప్ప నల్ల మేఘంగా విరాజిల్లాడు.
దివ్యతోయేన హవిషా తర్పయామాస మేదినీం। తతః క్షీరనికాశేన స్వాదునా పరమాంభసా
దివ్యమైన నీటితో హవిస్సుగా భూమిని తృప్తిపరిచాడు; ఆ తరువాత పాలలాంటి, మధురమైన, ఉత్తమమైన నీటితో సంతృప్తి కలిగించాడు.
శిశిరేణ చ పుణ్యేన మహీనిర్వాణమాగమత్। తేన తోయేన సంపృక్తా పయస్సాధర్మ్యతో ధరా
చల్లని పవిత్రమైన నీటితో భూమి శాంతిని పొందింది; ఆ నీటితో తడిసిన భూమి పాలతో సమానంగా మారింది.
ఏకార్ణావజలీభూతా సర్వసత్వవివర్జితా। మహాసత్వాన్యపి విభుం ప్రవిష్టాన్యమితౌజసం
అన్ని జీవులు లేని ఒకే ఒక మహాసముద్రంగా మారింది భూమి; గొప్ప ఆత్మలు కూడా అపారశక్తిగల ప్రభువులో లీనమయ్యాయి.
నష్టార్కపవనాకాశే సూక్ష్మే జగతి సంవృతే। సంశోషమాత్మనా కృత్వా సముద్రాణాం చ దేహినః
సూర్యుడు, గాలి, ఆకాశం అంతా కనపడకుండా, ఈ సృష్టి సూత్ష్మంగా ఆవృతమై ఉండగా, తన శక్తితో సముద్రాలను, జీవులను ఎండబెట్టాడు.
దగ్ధ్వా సంకోచ్య చ తథా స్వపిత్యేకః సనాతనః। పౌరాణం రూపమాస్థాయ స్వపిత్యమితవిక్రమః
అన్నిటినీ కాల్చి, సంకోచింపజేసి, శాశ్వతుడు ఒంటరిగా నిద్రించాడు; తన పురాతన రూపాన్ని ధరించి, అపారవీర్యంతో విశ్రాంతి పొందాడు.
ఏకార్ణవజలేయాయీ యోగీ యోగముపాసితః। అనేకాని సహస్రాణి యుగాన్యేకార్ణవాంభసి
ఆ యోగి, అనేక వేల యుగాలు ఒకే సముద్రంలో నీటిపై యోగసాధన చేస్తూ విశ్రాంతిగా ఉన్నాడు.