పుష్పకం తు తతః ప్రాప్తం గాంధారవిషయో యతః। భరతస్య సుతౌ దృష్ట్వా జగన్నీతిం నిరీక్ష్య చ
ఆ తరువాత పుష్పకం గాంధార ప్రాంతానికి చేరుకుంది. అక్కడ భరతుని కుమారులను చూసి, లోక పాలనను పరిశీలించాడు.
పూర్వాం దిశం తతో గత్వా లక్ష్మణస్య సుతౌ యతః। పురేషు తేషు షడ్రాత్రముషిత్వా రఘునందనౌ
తర్వాత తూర్పు దిశగా వెళ్లి, అక్కడ లక్ష్మణుని కుమారులు ఉన్న చోట రఘువంశీయులు ఆ పట్టణాలలో ఆరు రాత్రులు గడిపారు.
గతౌ తేన విమానేన దక్షిణామభితో దిశమ్। గంగాయామునసంభేదం ప్రయాగమృషిసేవితమ్
ఆ విమానంలో దక్షిణ దిశగా ప్రయాణించి, గంగా-యమునలు కలిసే ప్రయాగంలో, ఋషులు నివసించే ప్రదేశానికి చేరుకున్నారు.
అభివాద్య భరద్వాజమత్రేరాశ్రమమీయతుః। సంభాష్య చ మునీంస్తత్ర జనస్థానముపాగతౌ
భరద్వాజునికి నమస్కరించి, అత్రి ఆశ్రమానికి వెళ్లారు. అక్కడ మునులతో మాట్లాడి, జనస్థానానికి వెళ్లారు.
రామ ఉవాచ। అత్ర పూర్వం హృతా సీతా రావణేన దురాత్మనా। హత్వా జటాయుషం గృధ్రం యోసౌ పితృసఖో హి నౌ
రాముడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడే దుష్టుడైన రావణుడు సీతను అపహరించాడు. అతడు మన తండ్రికి మిత్రుడైన జటాయువును చంపాడు."
అత్రాస్మాకం మహద్యుద్ధం కబంధేన కుబుద్ధినా। హతేన తేన దగ్ధేన సీతాస్తే రావణాలయే
"ఇక్కడే మేము కబంధుడితో గొప్ప యుద్ధం చేశాము. ఆ దుష్టుడిని చంపి దహించిన తర్వాత, సీతను రావణుడు తన ఇంటికి తీసుకెళ్లాడు."
ౠష్యమూకే గిరివరే సుగ్రీవో నామ వానరః। స తే కరిష్యతే సాహ్యం పంపాం వ్రజ సహానుజః
"ఈ ఋష్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుడు అనే వానరుడు ఉన్నాడు. అతడు నీకు సహాయం చేస్తాడు. నువ్వు నీ తమ్ముడితో కలిసి పంపా సరస్సుకు వెళ్ళు."
పంపాసరః సమాసాద్య శబరీం గచ్ఛ తాపసీమ్। ఇత్యుక్తో దుఃఖితో వీర నిరాశో జీవితే స్థితః
"పంపా సరస్సు చేరిన తర్వాత, తపస్సు చేసే శబరిని కలవు. ఇలా చెప్పినప్పుడు, ఆ వీరుడు దుఃఖంతో, ప్రాణాలపై ఆశ లేకుండా ఉండిపోయాడు."
ఇయం సా నలినీ వీర యస్యాం వై లక్ష్మణోవదత్। మా కృథాః పురుషవ్యాఘ్ర శోకం శత్రువినాశన
"ఈదే ఆ నలినీ సరస్సు, వీరా! ఇక్కడే లక్ష్మణుడు, 'పురుషశార్దులా, శత్రువులను నాశనం చేసే వాడా, దుఃఖించకూ,' అని అన్నాడు."
ఆజ్ఞాకారిణి భృత్యే చ మయి ప్రాప్స్యసి మైథిలీమ్। అత్ర మే వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః
"నువ్వు విధేయుడిగా ఉంటే, ఇక్కడే మైతిలిని పొందగలవు. నేను ఇక్కడ గడిపిన నెలలు నాకైతే వంద సంవత్సరాల్లా అనిపించాయి."
అత్రైవ నిహతో వాలీ సుగ్రీవార్థే పరంతప। ఏషా సా దృశ్యతే నూనం కిష్కింధా వాలిపాలితా
"ఇక్కడే సుగ్రీవుని కోసం వాలి ని నీవు సంహరించావు, శత్రువులను కాల్చే వాడా! ఇదే వాలి పాలించిన కిష్కింధా కనబడుతోంది."
యస్యాం వై స హి ధర్మాత్మా సుగ్రీవో వానరేశ్వరః। వానరైః సహితో వీర తావదాస్తే సమాః శతమ్
"ఈ ప్రదేశంలో ధర్మాత్ముడైన వానరుల అధిపతి సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి వంద సంవత్సరాలు నివసించాడు, వీరా!"
వానరైస్సహ సుగ్రీవో యావదాస్తే సభాం గతః। తావత్తత్రాగతౌ వీరౌ పుర్యాం భరతరాఘవౌ
వానరులతో కలిసి సుగ్రీవుడు సభలో ఉన్నప్పుడు, ఆ సమయంలో ఇద్దరు వీరులు, భరతుడు, రాఘవుడు ఆ నగరానికి వచ్చారు.
దృష్ట్వా స భ్రాతరౌ ప్రాప్తౌ ప్రణిపత్యాబ్రవీదిదమ్। క్వ యువాం ప్రస్థితౌ వీరౌ కార్యం కిం ను కరిష్యథః
ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములను వచ్చి చేరినదాన్ని చూసి, సుగ్రీవుడు నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు: "వీరులారా, మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? ఏ పని చేయబోతున్నారు?"
వినివేశ్యాసనే తౌ చ దదావర్ఘ్యే స్వయం తదా। ఏవం సభాస్థితే తత్ర ధర్మిష్టే రఘునందనే
ఆ ఇద్దరినీ తగిన ఆసనాలపై కూర్చోబెట్టి, స్వయంగా అర్ఘ్యం ఇచ్చాడు. అలా సభలో ధర్మపరుడు అయిన రఘునందనుడు కూడా అక్కడే ఉన్నాడు.
అంగదోథ హనూమాంశ్చ నలో నీలశ్చ పాటలః। గజో గవాక్షో గవయః పనసశ్చ మహాయశాః
ఆ తర్వాత అంగదుడు, హనుమంతుడు, నలుడు, నీలుడు, పాటలుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, ప్రసిద్ధుడైన పనసుడు కూడా వచ్చారు.
పురోధసో మంత్రిణశ్చ దైవజ్ఞో దధివక్రకః। నీలశ్శతబలిర్మైన్దో ద్వివిదో గంధమాదనః
పురోహితులు, మంత్రులు, జ్యోతిష్కుడు దధివక్రకుడు, నీలుడు, శతబలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గంధమాదనుడు కూడా వచ్చారు.
వీరబాహుస్సుబాహుశ్చ వీరసేనో వినాయకః। సూర్యాభః కుముదశ్చైవ సుషేణో హరియూథపః
వీరబాహుడు, సుబాహుడు, వీరసేనుడు, వినాయకుడు, సూర్యాభుడు, కుముదుడు, వానరసేనాధిపతి సుషేణుడు కూడా ఉన్నారు.
ౠషభో వినతశ్చైవ గవాఖ్యో భీమవిక్రమః। ౠక్షరాజశ్చ ధూమ్రశ్చ సహసైన్యైరుపాగతాః
ఋషభుడు, వినతుడు, మహాపరాక్రమి గవాక్షుడు, ఋక్షరాజు, ధూమ్రుడు— వీరందరూ తమ సైన్యాలతో కలిసి వచ్చారు.
అంతఃపురాణి సర్వాణి రుమా తారా తథైవ చ। అవరోధోంగదస్యాపి తథాన్యాః పరిచారికాః
అంతఃపురాలన్నీ, రుమా, తార, అలాగే అంగదుని ఇంటి మహిళలు, ఇతర సేవికలు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
ప్రహర్షమతులం ప్రాప్య సాధుసాధ్వితి చాబ్రువన్। వానరాశ్చ మహాత్మానః సుగ్రీవసహితాస్తదా
అద్వితీయమైన ఆనందాన్ని పొందిన మహాత్ములైన వానరులు, సుగ్రీవునితో కలిసి 'బాగా జరిగింది! బాగా జరిగింది!' అని ఆనందంగా పలికారు.
వానర్యశ్చ మహాభాగాస్తారాద్యాస్తత్ర రాఘవమ్। అభిప్రేక్ష్యాశ్రుకంఠ్యశ్చ ప్రణిపత్యేదమబ్రువన్
తార మొదలైన మహాభాగ్యశాలినీ వానరస్త్రీలు రాఘవుడిని చూసి, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగబడి, నమస్కరించి ఇలా అన్నారు.
క్వ సా దేవీ త్వయా దేవ యా వినిర్జిత్యరావణమ్। శుద్ధిం కృత్వా హి తే వహ్నౌ పితురగ్ర ఉమాపతేః
'ప్రభూ! మీరు రావణుడిని జయించి, మీ తండ్రి, ఉమాపతి ముందు అగ్నిపరీక్ష చేసి పవిత్రతను చూపించిన ఆ దేవి ఎక్కడ?'
త్వయానీతా పురీం రామ న తాం పశ్యామి తేగ్రతః। న వినా త్వం తయా దేవ శోభసే రఘునందన
'రామా! మీరు నగరాన్ని తిరిగి తెచ్చారు గాని, ఆమెను మీ ముందర చూడటం లేదు. ఆమె లేకుండా, ప్రభూ రఘునందనా! మీరు అందంగా కనిపించరు.'
త్వయా వినాపి సాధ్వీ సా క్వ ను తిష్ఠతి జానకీ। అన్యాం భార్యాం న తే వేద్మి భార్యాహీనో న శోభసే
'మీరు లేకపోయినా ఆ సతీమణి జానకీ ఎక్కడ ఉన్నదో తెలియదు. మీకు మరో భార్య ఉందని నాకు తెలియదు. భార్య లేకుండా మీరు అందంగా కనిపించరు.'
క్రౌంచయుగ్మం మిథో యద్వచ్చక్రవాకయుగం యథా। ఏవం వదంతీం తాం తారాం తారాధిపసమాననామ్
'క్రౌంచపక్షుల జంటలాగా, చక్రవాకపక్షుల జంటలాగా— అలా చంద్రునికి సమానమైన అందముతో తార ఇలా చెప్పింది.'
ప్రాహ ప్రవచసాం శ్రేష్ఠో రామో రాజీవలోచనః। చారుదంష్ట్రే విశాలాక్షి కాలో హి దురతిక్రమః1.38.
అప్పుడూ పదబంధంలో శ్రేష్ఠుడైన, కమలనేత్రుడు రాముడు, అందమైన పళ్లతో, విశాలమైన కళ్లతో ఉన్న తారను చూసి ఇలా అన్నాడు— 'కాలానికి ఎవరూ ఎదురు నిలవలేరు.'
సర్వం కాలకృతం విద్ధి జగదేతచ్చరాచరమ్। విసృజ్యతాః స్త్రియః సర్వాః సుగ్రీవోభిముఖః స్థితః
'ఈ జగత్తులోని చలించేవి, అచలమైనవి అన్నీ కాలమే నడిపిస్తుందని తెలుసుకో. అందువల్ల స్త్రీలు అందరూ వెళ్ళిపోవాలి. సుగ్రీవుడు నా ఎదుట ఉన్నాడు.'
సుగ్రీవ ఉవాచ। భవంతౌ యేన కార్యేణ ఇహాయాతౌ నరేశ్వరౌ। తచ్చాపి కథ్యతాం శీఘ్రం కృత్యకాలో హి వర్తతే
సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు: 'నరేశ్వరులైన మీరు ఇద్దరూ ఏ పని కోసం ఇక్కడికి వచ్చారు? ఆ విషయాన్ని త్వరగా చెప్పండి. పని చేయాల్సిన సమయం వచ్చింది.'
బ్రువాణమేవం సుగ్రీవం భరతో రామచోదితః। ఆచచక్షే చ గమనం లంకాయాం రాఘవస్య తు। తౌ చాబ్రవీచ్చ సుగ్రీవో భవద్భ్యాం సహితః పురీమ్
సుగ్రీవుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, రాముని సూచనతో భరతుడు రాఘవుని లంక ప్రయాణాన్ని వివరించాడు. ఆ తరువాత సుగ్రీవుడు, 'మీ ఇద్దరితో కలిసి నగరానికి వస్తాను' అని అన్నాడు.