దృష్టం మే మహతీ చింతా తదా జాతా న సంశయః । అనేన పయసా చైవ పక్వమన్నం యదా భవేత్
అది చూసి నాకు చాలా బాధ కలిగింది — ఇందులో సందేహం లేదు. ఆ పాలను వాడి అన్నం వండితే...
తదాత్ర సర్వే విప్రాశ్చ మ్రియంతే భోజనాత్తతః । ఏవం విచార్య తత్స్వామిన్దుగ్ధం పీతం తదా మయా
అప్పుడు ఇక్కడ ఉన్న బ్రాహ్మణులందరూ ఆ భోజనం వల్ల చనిపోతారు. అలా ఆలోచించి, నేను ఆ పాలను తానే తాగేశాను.
తదా దృష్టం తు వధ్వా వై తయా మే తాడనం కృతమ్ । చరామి తేన సంభగ్నా కిం కరోమి సుదుఃఖితా
అప్పుడు ఇంటి యజమానురాలు ఇది చూసి నన్ను కొట్టింది. ఆమె కొట్టిన దెబ్బలతో బాధపడి తిరుగుతున్నాను. నేను ఏం చేయగలను, చాలా బాధతో ఉన్నాను.
తస్యా దుఃఖం తు సంస్మృత్య వృషః ప్రాహ శునీం ప్రతి । శృణు శుని ప్రవక్ష్యామి మమ దుఃఖస్య కారణమ్
ఆమె బాధను గుర్తు చేసుకుని, ఆ ఎద్దు ఆడకుక్కతో ఇలా అన్నాడు: 'కుక్కా, నా బాధకి కారణం చెబుతాను, విను.'
అస్యాహం తు పితా సాక్షాత్పూర్వజన్మని వై శుని । అద్య వై భోజితా విప్రా దత్తమన్నం తు భూరిశః
ఈమెకి నేను పూర్వజన్మలో తండ్రిని. ఈ రోజు బ్రాహ్మణులకు మంచి భోజనం పెట్టారు, విరివిగా అన్నం ఇచ్చారు.
న తృణం నోదకం చైవ మమాగ్రే సంనివేదితమ్ । తేన దుఃఖేన మే దుఃఖం జాతం బహుతరం తదా
కానీ నాకు ఎప్పుడూ గడ్డి గానీ, నీళ్లు గానీ పెట్టలేదు. ఆ బాధతో నాకు మరింత ఎక్కువ బాధ కలిగింది.
ఏతత్కథానకం శ్రుత్వా రాత్రౌ నిద్రామవాప న । మమ చింతా తు తత్రైవ జాతా వై ఋషిసత్తమ
ఈ కథ విని ఆ రాత్రి నాకు నిద్ర రాలేదు, మహర్షీ! నా మనసు ఆలోచనలతో బాధపడింది.
వేదాధ్యయనశీలోఽహం కుశలో వేదకర్మణి । అనయోశ్చ మహద్దుఃఖం కిం కరోమీతి చింతయన్ । ఆగతస్త్వత్సమీపే తు మమకష్టం నివారయ
నేను వేదపఠనంలో నిష్ణాతుడిని, వేదకర్మల్లో నైపుణ్యం కలవాడిని. అయినా ఈ ఇద్దరికి జరిగిన పెద్ద బాధ గురించి ఆలోచిస్తూ, ఏమి చేయాలో తెలియక, నా కష్టాన్ని తీర్చమని మీ వద్దకు వచ్చాను.
ఋషిరువాచ- ఉగ్రజన్మన్శృణుష్వ త్వం పూర్వజన్మని యత్కృతమ్ । అయం వై తు ద్విజశ్రేష్ఠో కుండనే నగరే శుభే
ఋషి ఇలా అన్నాడు— ఉగ్రజన్మా! నువ్వు విను, మునుపటి జన్మలో ఏం జరిగిందో చెబుతాను. ఈ బ్రాహ్మణుడు కుందన అనే పవిత్ర నగరంలో నివసించేవాడు.
మాసే భాద్రపదే చైవ పంచమీ యా సమాగతా । తద్వ్రతం తేన నాజ్ఞాతం పితుః శ్రాద్ధాదికారణాత్
భాద్రపద మాసంలో ఐదవ తేదీ వచ్చినప్పుడు, తండ్రి శ్రాద్ధాది కార్యక్రమాల కారణంగా ఆ వ్రతాన్ని ఆ బ్రాహ్మణుడు చేయలేదు.
స్త్రీధర్మేణ తు సంప్రాప్తా క్షయహేతు తదానఘ । తయా చైవ కృతం సర్వం బ్రాహ్మణానాం చ భోజనమ్
ఆయన భార్య స్త్రీధర్మాన్ని పాటిస్తూ ఆ వ్రతాన్ని ఆచరించింది. ఆమె బ్రాహ్మణులకు అన్నదానం కూడా చేసింది.
న జ్ఞాతం చ కృతం తేన పాపిష్ఠేన దురాత్మనా । ప్రథమేఽహని చాండాలీ ద్వితీయే బ్రహ్మఘాతినీ
ఆ పాపిష్టుడు తెలియక ఆ కర్మలు చేశాడు. మొదటి రోజున ఆమె చండాలురాలైంది; రెండవ రోజున బ్రాహ్మణ హంతకురాలైంది.
తృతీయే రజకీ ప్రోక్తా చతుర్థేఽహని శుధ్యతి । తేన పాపేన సా జాతా శునీ స్వగృహచారిణీ । బలీవర్దస్త్వయం జాతః కర్మణానేన సువ్రత
మూడవ రోజున ఆమె దుప్పటి కడిగేవాడిగా పిలవబడింది; నాలుగవ రోజున పాపం తుడిచిపోయింది. ఆ పాపం వల్ల ఆమె తన ఇంట్లో తిరిగే కుక్కగా జన్మించింది. ఈయన మాత్రం ఆ కర్మ ఫలితంగా ఎద్దుగా జన్మించాడు, సద్గుణసంపన్నుడా!
ఉగ్రజన్మోవాచ- వ్రతం దానం తథా యజ్ఞం తీర్థం వామమసువ్రత । బ్రూహి యేన విశేషేణ ముక్తిః పిత్రోర్భవేన్మమ
ఉగ్రజన్ముడు అడిగాడు— ఓ సువ్రతా! నా తల్లిదండ్రులకు మోక్షం కలిగించే ప్రత్యేకమైన వ్రతం, దానం, యజ్ఞం లేదా తీర్థయాత్ర ఏది ఉందో చెప్పు.
ఋషిరువాచ- మాసే భాద్రపదే శుక్లే జాయతే ఋషిపంచమీ । రజసా వికృతం పాపం నశ్యతే కరణాద్యతః
ఋషి ఇలా అన్నాడు— భాద్రపద మాసంలో శుక్లపక్షంలో వచ్చే ఋషిపంచమిని ఆచరిస్తారు. దాన్ని చేయడం వల్ల అపవిత్రత వల్ల కలిగిన పాపం నశిస్తుంది.
పుత్రపౌత్రప్రదాత్రీ చ పితౄణాం ముక్తిదాయినీ । నద్యా కూపే తడాగే వా బ్రాహ్మణస్య గృహే తథా
ఈ వ్రతం వల్ల సంతానం, మనవళ్లు లభిస్తారు; పితృదేవతలకు మోక్షం కలుగుతుంది. నది, బావి, చెరువు, లేదా బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో అయినా చేయవచ్చు.
గోమయం మండలం కుర్యాత్కుంభం తత్రైవ విన్యసేత్ । తస్యోపరి న్యసేత్పాత్రమృషిధాన్యేన పూరితమ్ 6.77.
ఆ ప్రదేశంలో గోమయంతో వృత్తాన్ని వేసి, దానిపై ఒక కుండను పెట్టాలి. ఆ కుండపై ఋషులకు ప్రీతికరమైన ధాన్యాలతో నిండిన పాత్రను ఉంచాలి.
యజ్ఞోపవీతసూత్రం చ సహిరణ్యం ఫలం తథా । స్థాప్యాశ్చ ఋషయః సప్త సుఖసౌభాగ్యదాయకాః
అక్కడ యజ్ఞోపవీతం, బంగారం, పండ్లను కూడా ఉంచాలి. సుఖసంపదలు ప్రసాదించే ఏడు ఋషులను అక్కడ ప్రతిష్ఠించాలి.
ఆవాహయిత్వా తే సర్వే పూజనీయా వ్రతస్థితైః । నైవేద్యమృషిధాన్యం చ ఋషిధాన్యం తు భోజనమ్
వ్రతాన్ని ఆచరించే వారు, ఆ ఋషులను ఆహ్వానించి, భక్తితో పూజించాలి. ఋషులకు ప్రీతికరమైన ధాన్యాలను నైవేద్యంగా సమర్పించాలి.
ఏకభక్తేన కర్తవ్యమృషీణామర్చనం తదా । పూజయేత్పరయా భక్త్యా మంత్రేణ విధిపూర్వకమ్
ఋషుల ఆరాధనను ఒకే భోజనం చేసి, పరమ భక్తితో, నియమిత మంత్రంతో, విధిగా చేయాలి.
నిర్వాపం సఘృతం దేయం దక్షిణాసంయుతం తదా । దేయం విప్రాయ విధివదృషీణాం ప్రీయతాం ప్రతి
నైవేద్యాన్ని నెయ్యితో కలిపి, దక్షిణా సహితంగా సమర్పించాలి. ఋషుల సంతృప్తికోసం, నియమానుసారం, బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాలి.
కథాం శ్రుత్వా విధానేన కృత్వా చైవ ప్రదక్షిణామ్ । ధూపం దీపం చ నైవేద్యమర్ఘ్యం దద్యాత్పృథక్పృథక్
కథను వినిపించి, విధిగా ప్రదక్షిణ చేసి, వేర్వేరు గా ధూపం, దీపం, నైవేద్యం, అర్ఘ్యం సమర్పించాలి.
ఋషయః సంతు మే నిత్యం వ్రతసంపూర్ణకారిణః । పూజాం గృహ్ణంతు మద్దత్తాం ఋషిభ్యోఽస్తు నమోనమః
ఈ వ్రతాన్ని నేను నిష్టగా ఆచరిస్తూ ఉండగా, ఋషులు ఎప్పుడూ సంతృప్తిగా ఉండాలి. నేను సమర్పించిన పూజను వారు స్వీకరించాలి. ఋషులకు నా వందనాలు.
పులస్త్యః పులహశ్చైవ క్రతుః ప్రాచేతసస్తథా । వసిష్ఠమరిచాత్రేయా అర్ఘం గృహ్ణంతు వో నమః
పులస్త్యుడు, పులహుడు, క్రతువు, ప్రాచేతసుడు, వశిష్ఠుడు, మరీచి, అత్రి—మీరు అందరూ నా అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించాలి. మీకు నా నమస్కారాలు.
ఏవం పూజా ప్రకర్త్తవ్యా ధూపైర్దీపైర్మనోరమైః । పితౄణాం జాయతే ముక్తిః కృతస్యాస్య ప్రభావతః
అందువల్ల, ఈ పూజను సువాసనతో కూడిన ధూపాలతో, వెలుగుతో కూడిన దీపాలతో ఆనందంగా చేయాలి. దీని ప్రభావంతో పితృదేవతలకు విముక్తి కలుగుతుంది.
పూర్వకర్మవిపాకేన రజసా దోషభావతః । కృతం హ్యేవం తు భో వత్స ముక్తిస్తస్య న సంశయః
మునుపటి కర్మల ఫలితంగా, మనస్సులో కలిగే మోహం వల్ల కొన్ని లోపాలు కలుగుతాయి. కానీ, నా బిడ్డా, ఇలా ఈ పూజను చేసినవారికి విముక్తి తప్పక లభిస్తుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తద్వ్రతం చ కృతం తేన ముక్త్యర్థం పితృహేతవే । తే గతా ముక్తిమార్గేణ ఆశీర్వాదపరాయణాః
ఆ వ్రతాన్ని అతను విముక్తి కోసం, పితృదేవతల మేలు కోసం చేశాడు. వాళ్లు ఆశీర్వాదాలతో కూడిన విముక్తి మార్గంలో ప్రయాణించారు.
ఋషిపంచమీవ్రతం పుణ్యం విప్రాయ పరికీర్తితమ్ । యే కుర్వంతి నరశ్రేష్ఠాస్తే జ్ఞేయాః పుణ్యభాగినః
ఈ ఋషిపంచమి వ్రతం బ్రాహ్మణులకు ఎంతో పవిత్రమైనదిగా చెప్పబడింది. దాన్ని చేసే ఉత్తమ పురుషులు నిజంగా పుణ్యవంతులుగా భావించాలి.
యే కుర్వంతి నరశ్రేష్ఠ ఋషివ్రతమనుత్తమమ్ । భుక్త్వాత్ర భోగాన్విపులాన్యాంతి విష్ణోః పదం తు తే
ఈ ఋషి వ్రతాన్ని చేసే ఉత్తమ పురుషులు, ఈ లోకంలో ఎన్నో సుఖాలు అనుభవించి, చివరికి విష్ణువు పాదాలను పొందుతారు.
ఇతిశ్రీపాద్మేమహాపురాణే పంచపంచాశత్సాహస్ర్యాం సంహితాయాముత్తరఖండే ఉమాపతినారద। సంవాదే ఋషిపంచమీవ్రతంనామ సప్తసప్తతితమోఽధ్యాయః
ఇలా, శ్రీపద్మ మహాపురాణంలో, ఉత్తరకండంలో, ఉమాపతి-నారద సంభాషణలో, 'ఋషిపంచమి వ్రతం' అనే డెబ్బైఏడు వ అధ్యాయం పూర్తయింది.