ततः कुंडलकान्मुक्तो हयो बभ्राम सर्वतः । न कश्चित्तं निजग्राह स्ववीर्यबलदर्पितः
वाल्मीकेराश्रमे रम्ये हयः प्राप्तो मनोरमः । तत्र यत्कुतुकं जातं तच्छृणुष्व नरोत्तम
तत्रार्भस्तव सारूप्यं बिभ्रत्षोडशवार्षिकः । जग्राह वीक्ष्य पत्रांकं वाजिनं बलवत्तमः
तत्र कालजिता युद्धं महज्जातं नरोत्तम । निहतस्तेन वीरेण शितधारेण हेतिना
अनेके निहताः संख्ये पुष्कलाद्या महाबलाः । मूर्च्छितं चापि शत्रुघ्नं चक्रे वीरशिरोमणिः
तदा राजा महद्दुःखं विचार्य हृदिसंयुगे । कोपेन मूर्च्छितं चक्रे वीरो हि बलिनां वरः
स यावन्मूर्च्छितो राज्ञा तावदन्यः समागतः । तेनैतेन च संजीव्य नाशितं कटकं तव
सर्वेषां मूर्च्छितानां तु शस्त्राण्याभरणानि च । गृहीत्वा वानरौ बद्धौ जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति
कृपां कृत्वा पुनस्तेन दत्तोऽश्वो यज्ञियो महान् । जीवनं प्रापितं सर्वं कटकं नष्टजीवितम्
वयं गृहीत्वा तं वाहं प्राप्तास्तव समीपतः । एतदेव मया ज्ञातं तदुक्तं ते पुरोवचः
शेष उवाच। कथितौ वै सुमतिना वाल्मीकेराश्रमे शिशू । पुत्रौ स्वीयाविति ज्ञात्वा वाल्मीकिं प्रति संजगौ
श्रीराम उवाच। कौ शिशू मम सारूप्यधारकौ बलिनां वरौ । किमर्थं तिष्ठतस्तत्र धनुर्विद्याविशारदौ
अमात्यकथितौ श्रुत्वा विस्मयो मम जायते । यौ शत्रुघ्नं हनूमंतं लीलयांग बबंधतुः
तस्माच्छंस मुने सर्वं बालयोश्च विचेष्टितम् । यथा मे परमा प्रीतिर्भवत्येवमभीप्सिता
इति तत्कथितं श्रुत्वा राजराजस्य धीमतः । उवाच परमं वाक्यं स्पष्टाक्षरसमन्वितम्
वाल्मीकिरुवाच। तवांतर्यामिणो नॄणां कथं ज्ञानं च नो भवेत् । तथापि कथयाम्यत्र तव संतोषहेतवे
राजन्यौ बालकौ मह्यमाश्रमे बलिनां वरौ । त्वत्सारूप्यधरौ स्वांगमनोहरवपुर्धरौ
त्वया यदा वने त्यक्ता जानकी वै निरागसी । अंतर्वत्नी वने घोरे विलपंती मुहुर्मुहुः
कुररीमिव दुःखार्तां वीक्ष्याहं तव वल्लभाम् । जनकस्य सुतां पुण्यामाश्रमे त्वानयं तदा
तस्याः पर्णकुटीरम्या रचिता मुनिपुत्रकैः । तस्यामसूत पुत्रौ द्वौ भासयंतौ दिशो दश
तयोरकरवं नाम कुशो लव इति स्फुटम् । ववृधातेऽनिशं तत्र शुक्लपक्षे यथा शशी
कालेनोपनयाद्यानि सर्वाणि कृतवानहम् । वेदान्सांगानहं सर्वान्ग्राहयामास भूपते
सर्वाणि सरहस्यानि शृणुष्व मुखतो मम । आयुर्वेदं धनुर्विद्यां शस्त्रविद्यां तथैव च
विद्यां जालंधरीं चाथ संगीतकुशलौ कृतौ । गंगाकूले गायमानौ लताकुंजवनेषु च
चंचलौ चलचित्तौ तौ सर्वविद्याविशारदौ । तदाहमतिसंतोषं प्राप्तश्चाहं रघूत्तम
दत्त्वा सर्वाणि चास्त्राणि मस्तके निहितः करः । अतीवगानकुशलौ दृष्ट्वा लोका विसिष्मिरे । षड्जमध्यमगांधारस्वरभेदविशारदौ
तथाविधौ विलोक्याहं गापयामि मनोहरम् । भविष्यज्ञानयोगाच्च कृतं रामायणं शुभम्
मृदंगपणवाद्यादि यंत्रवीणाविशारदौ । वनेवने च गायंतौ मृगपक्षिविमोहकौ
अद्भुतं गीतमाधुर्यं तव रामकुमारयोः । श्रोतुं तौ वरुणो बाला वा निनाय विभावरीम्
मनोहरवयोरूपौ गानविद्याब्धिपारगौ । कुमारौ जगदुस्तत्र लोकेशादेशतः कलम्