अत्रिनेत्रोद्भव श्रीमन्क्षीरोद मथनोद्भव। महेशमुकटावास तुभ्यं चंद्र नमोस्तुते
दिव्यरूप नमस्तुभ्यं सुधाकर जगत्पते। शुक्लपक्षे तथा कृष्णे त्रियामायां विदुर्बुधाः
ऊँ ह्रां ह्रीं सोमाय नमः इति जप्यमंत्रः। प्रभाते जपनीयः-। एवं यः पूजयेत्सोमं श्रावयेच्च शृणोति वा। स पीयूषसमो लोके भवेज्जन्मनि जन्मनि
एवं सहस्रनाम्ना यः स्तौति पूजयते भुवि। सोऽक्षयं लभते स्वर्गं पुनरावृत्तिदुर्लभम्
इति सोमपूजा-। पित्तले भाजने कांस्ये दधिपूर्णे घृते शिवे। न्यूनोऽधिकस्तु विभवाच्छ्रुत्वा कर्मविमत्सरः
स्वर्णे वा राजते वारे सौम्ये कृष्णभवे बुधम्। संस्थाप्य सर्वसंस्थाने दद्याद्बहुसुताय च
परं भवति सौभाग्यं पीयूषादधिकं भृशम्। स्त्रीणां च पुरुषाणां च न दौर्भाग्यं कदाचन
रूपसौभाग्यकामोहं दधिपूर्णं च भाजनम्। ददामि कांस्यपात्रस्थं देहि सौभाग्यरूपकम्
द्विजाय वाक्यपूर्वेण दद्याद्विमत्सरो नरः। शक्तितो दक्षिणा देया तथा वस्त्रादिकं नवम्
भोज्यान्नं सर्वसम्पूर्णं तांबूलं सुमनोहरम्। पुष्पमालादिकं दद्याद्रूपसौभाग्यहेतवे
एवं यः कुरुते दानं सोमोद्दिष्टं द्विजातये। स्वर्लोके नरलोके वा रूपसौभाग्यभुग्भवेत्
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे सोमार्चनं। नामाशीतितमोऽध्यायः
वैशंपायन उवाच-। उद्भवं लोहितांगस्य संतोषं तु जनेषु च। प्रभावं वैभवं तेजः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
व्यास उवाच-। हरांशसंभवो देवः कुजातः पृथिवीसुतः। सत्त्वस्थस्सत्वसंपूर्णश्शूरः शक्तिधरो भुवि
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहितांगः प्रतापवान्। कुमारो रूपसंपन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः
अनेन भर्जिता दैत्याः क्रव्यादाय सुरद्विषः। दशायोगाच्च मनुजा उद्भिज्जाः पशुपक्षिणः
वैशंपायन उवाच-। शंभोरेष कथं जातः कथं जातो महीसुतः। ग्रहो देवः कथं क्रूर एतदिच्छामि वेदितुम्
कथमस्य भवेत्तुष्टिः सर्वलोकेषु सर्वदा। गुरो मय्याप्तभावे तु वद निस्संशयं मुखात्
व्यास उवाच-। हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां च पार्थिवः। अंधकेति समाख्यातो दैत्यः सर्वसुरांतकृत्
जातो विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमः। तेनैव निर्जिता देवास्सेन्द्राः क्रतुभुजः क्रमात्
ततो देवा विधिं गत्वा वचनं चेदमब्रुवन्। अन्धकेनैव चास्माकं हृतं राज्यं सुखं मखः
तस्मात्तस्य वधोपाय उच्यतां तद्विधीयताम्। अथ धाताऽब्रवीद्वाक्यं देवानस्य च नैधनम्
नास्ति विष्णुवरादेव पीयूषस्य च भक्षणात्। किंतु तस्यासुरत्वस्य यथा परिभवो ध्रुवम्
कुर्वे लोकहितार्थाय श्रद्धां कामसमन्विताम्। विचिकित्सा तु तत्रैव सर्वास्त्रीरतिगच्छति
त्यक्त्वैकां पार्वतीं दुर्गां न तस्य मानसं स्थिरम्। ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तं च वैरूप्यतां नयेत्
ततोऽसुरत्वं संत्यज्य गणस्तस्य भविष्यति। एवमुक्त्वा प्रजाध्यक्षः श्रद्धां कामसमन्विताम्
विचिकित्सां स्वमायां च प्रेषयामास तं प्रति। ततो विचेष्टितः कामाद्योषान्वेषणतत्परः
स्वदारान्परयोषां च नापश्यद्विचिकित्सया। ततो मायाप्रयुक्तोसौ त्रैलोक्यं विचचार ह
दृष्टं च हिमवत्पृष्ठे स्त्रीरत्नं चातिशोभनं। दृष्ट्वा च पार्वतीं दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति। उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः