भीष्मः उवाच— भगवन्, कस्य काले स प्रजापतिः ब्रह्मा, लोकानां स्रष्टा, यज्ञान् कर्तुम् आरब्धवान्? त्वं तद् वक्तुम् अर्हसि। के तस्य ब्रह्मणः नियोजिताः ऋत्विजः, के च तैः महात्मना दत्ताः दानाः? यथावत् यथार्थं च मे आख्यातुम् अर्हसि; पितृयज्ञे मम महत् कौतूहलम् उत्पन्नम्। पुलस्त्यः उवाच— पूर्वमेव मया उक्तं यत् स्वायम्भुवः मनुः सर्वान् प्रजापतीन् सृष्ट्वा ब्रह्मणा प्रोक्तः— “सृज लोकान्।” स स्वयम् पुष्करं गतः, यज्ञस्य द्रव्याणि संगृह्य, सर्वाणि यज्ञोपकरणानि समाहृत्य, वह्निकुण्डे स्थितवान्। तत्र गन्धर्वाः सदा गायन्ति, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति; ब्रह्मा, उद्गाता, होतृ, अध्वर्यु—एते चत्वारः यज्ञं निर्वहन्ति। प्रत्येकस्य तेषां त्रयः त्रयः सहायाः स्वयमेव नियुक्ताः; ब्रह्मा, ब्राह्मणाच्छंसी, पोता, अग्नीध्रः च। आन्वीक्षिकी, सर्वविद्या, ब्राह्मी—एषा चतुर्थी; उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः। एष द्वितीयः चतुष्टयः उद्गातुः निर्दिष्टः; होतुः, मैत्रावरुणस्य, अच्छावाकस्य च। चतुर्थः ग्रावस्तुत्, तृतीयः चतुष्टयः; अध्वर्युः, प्रतिष्ठात्र, नेष्ट्र, उन्नेत्र च। एष चतुर्थः चतुष्टयः, हे शान्तनव, षोडश ऋत्विजः वेदवित् जनैः निर्दिष्टाः। त्रिशत् षष्टिः यज्ञाः स्वयम्भुवा सृष्टाः; तेषु सर्वेषु द्विजातयः एतानि नामानि सदा पठन्ति। केचित् सदस्यं, त्रिसामा, अध्वर्युं च इच्छन्ति; नारदः ब्रह्मा नियुक्तः, गौतमः ब्राह्मणाच्छंसी। देवगर्भः पोता, अग्नीध्रः देवलः; अङ्गिराः उद्गाता, पुलहः प्रत्युद्गाता। नारायणः प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः उतृ; तस्मिन् यज्ञे भृगुः होतृ, वसिष्ठः मैत्रः। अच्छावाकः क्रतुः, ग्रावस्तुत् च्यवनः; पुलस्त्यः अध्वर्युः, शिबिः प्रतिष्ठात्र। बृहस्पतिः तत्र नेष्ट्र, शांशपायनः उन्नेत्र; धर्मः तत्र सदस्यः, पुत्रैः पौत्रैः सह च। भरद्वाजः, शमीकः, पुरुकुत्सः, युगन्धरः, एनकः, तीर्णकः, केशः, कुटपः च। गर्गः, वेदशिराः त्रिसामा, अध्वर्युः; तथा कण्वादयः, मार्कण्डः, गण्डिः च। पुत्रैः पौत्रैः, शिष्यैः बन्धुभिः च सहिताः, तत्र यजनं कृत्वा, अहर्निशं श्रमं न जहुः। यदा मन्वन्तरं व्यतीतं, तदा यज्ञस्य अवभृथः सम्पन्नः; ब्रह्मणे दक्षिणा दत्ता, पूर्वदक्षिणा होत्रे। पश्चिमदक्षिणा अध्वर्यवे, तथैवोत्तरदक्षिणा उद्गात्रे; ब्रह्मणा त्रयः लोकाः एव दक्षिणारूपेण दत्ताः। शतं गावः यज्ञसमाप्तौ दातव्याः, चत्वारिंशत् अष्टौ पशवः च। द्वितीयस्थाने चतुर्विंशतिः निर्दिष्टाः, तृतीयस्थाने षोडश शुभगावः। द्वादश अन्याः अग्नीध्रादिभ्यः दातव्याः; एवं ग्रामाः, दास्यः, पशवः च। सहस्रं भोज्यभागानां अवभृथस्नाने दातव्यम्; यजमानः स्वधनं सर्वं दातव्यम्, इति स्वायम्भुवेन उक्तम्। ऋत्विजां सहायानां च दानप्रदानं स्वेच्छया कर्तव्यम्; विष्णुं आहूय ब्रह्मा हर्षेण वचनमिदं उवाच— “सावित्र्याः तुष्ट्यर्थं, हे पुण्यश्लोके, तां आनय; तव दर्शनात् सा कोपं न करिष्यति। मधुरं सान्त्वनं च युक्तं युक्तिवद् वदसि त्वं सदा—तव जिह्वा अमृतमयी। यस्य तव वचनं न शृणोति, स त्रिषु लोकेषु न दृश्यते; गन्धर्वैः सह गच्छ, प्रियतमां मम आनय। त्वया तस्याः प्रसादितायाः सा धर्मपत्नी नूनं तुष्टिः भविष्यति; विलम्बं मा कुरु, माधव, निःशङ्कं गच्छ। तव लक्ष्मीः अग्रे गच्छतु सावित्र्याः शुभालयं प्रति; त्वं तस्या मार्गे अनुगच्छ, प्रियतमां मम सान्त्वय। सा देवी कदापि तव अप्रियं रहसि कर्तुम् इच्छति न; सदा तव मुखावलोकनं कृत्वा एव आचरति, हे सुशोभने। एवं मधुरं बहु च वचनं तस्यै वक्तव्यम्, यथा शीघ्रं तुष्टिः स्यात्। एवं ब्रह्मणा लोकस्रष्ट्रा उक्तः विष्णुः ततः शीघ्रं तत्र यत्र सावित्री निवसति तत्र गतः। दूरात् केशवं सह भार्यया आगच्छन्तं दृष्ट्वा सा शीघ्रं समुत्तस्थौ, विष्णुना च सम्यक् सुसम्मिता। “नमस्ते देवदेवानां देवि ब्रह्मपत्नी नमः; त्वां प्रणम्य सर्वे पापात् विमुच्यन्ते जनाः। त्वं पतिव्रता, महाभागा, ब्रह्मणः हृदि वससि; अहर्निशं त्वां चिन्तयन्ति, तव प्रसादं याचन्ते। एषा तव सखी लक्ष्मीः, भृगुपुत्री धर्मचारिणी, पृच्छ; यदि मम वचने विश्वासः न अस्ति, हे सुश्रोणि।” एवं उक्त्वा शौरिः सावित्र्याः उभे पादे प्रणिपत्य, उभाभ्यां हस्ताभ्यां “क्षमस्व देवि, नमस्ते” इति उवाच।