श्रीविष्णुरुवाच— पुरा कश्चित् ब्राह्मणः महाबाहुः वेदविद् देवशर्मा नाम, सदा स्वाध्यायनिरतः, वेदाध्ययनपरायणश्चासीत्। स सदा अग्निहोत्रकर्मणि प्रवृत्तः, षट्कर्मनिष्ठः, सर्ववर्णैः पूजितः, पुत्रैः पशुभिः बन्धुभिश्च परिवृतः आसीत्। तस्य ब्राह्मणश्रेष्ठस्य गृहे भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षे पञ्चम्याम्, सर्वोपजीव्यं क्षीणमभवत्। पितरि दिवंगते, स संयतात्मा इन्द्रियनिग्रही च, रात्रौ ब्राह्मणान्—सुखसमृद्धिदातारः ये—आमन्त्रयामास। शुद्धे प्राते समुपस्थिते, सः पत्नीसमेतः नानापात्राणि स्थापयित्वा सर्वपात्रेषु भोजनं प्राकुरुत्। अष्टादशरसयुक्तान् पिण्डान् पितृप्रियान् आस्वाद्य, विधिवत् पिण्डदानं कृत्वा, पृथक् पृथक् ब्राह्मणेभ्यः समर्पयामास। सर्वे वेदपाठिनः ब्राह्मणाः मध्यान्हे समागच्छन्; द्विजश्रेष्ठैः विधिपूर्वकं अर्घ्यपाद्यादिकं कृतम्। श्राद्धकाले रजसा मलिनीकृता ब्राह्मणाः स्नानं कृत्वा, गृहं प्रविश्य स्वस्वस्थानानि उपविष्टाः। स ब्राह्मणः मधुरपायसयुक्तं भोजनं तेषां समर्पयामास, श्राद्धं विधिवत् पिण्डदानादि आरभ्य अकरोत्। ततो ब्राह्मणेभ्यः ताम्बूलानि, दक्षिणाः, वस्त्राणि च दत्तानि; पितृध्यानेन सदा समाहितः। ब्राह्मणाः सर्वे विसृष्टाः, आशीर्वादान् दातुम् उद्युक्ताः; स्वकुल्येभ्यः अन्येभ्यश्च क्षुधितेभ्यः भोजनं दत्तम्। तेषां सर्वेषां विधिवदन्नं दत्त्वा, रात्रौ स्वगृहद्वारे उपविश्य, स ब्राह्मणः तस्थौ। तदा तस्य भार्या जलं आनीय, पादप्रक्षालनं कृतवती। तस्यां समये शुनकी च वृषभश्च परस्परं संवादं चक्रतुः। वृषभः शुनकीं प्राह— "शृणु प्रियं यत् मया अनुभूतं; यथावत् ते कथयामि, नान्यथा। कदाचित् दैवयोगात् पुत्रगृहं गतः, तत्र तिष्ठन्, स्नुषां पयः पिबन्तीं दृष्टवान्, ततो न पुनः। तत् पयः सर्पेण पीतम्, तत् मया दृष्टम्; अनन्तरं स्नुषा तद् यथाविधि पितवती। तस्य संसर्गात्, मम कटी सदा भग्ना; तद्वेदना मूलकृतः दुःखभाग् जातः, भग्नकटित्वात् अन्नास्वादे न रमामि।" शुनकी वदति— "शृणु वृषभ, तव दुःखस्य कारणं वक्ष्यामि। अद्यैव ब्राह्मणभोजनसमये, मम पुत्रेण कर्म कृतम्, किन्तु मम विषये न चिन्तितम्; न जलं, न तृणमपि, केनापि मम कदापि न दत्तम्। अहं पापी, अनाहारः, पापबन्धनात् अत्र बद्धः; पूर्वकर्मविशेषेण शुनक्यां जातः—न संशयः।" तस्मिन्नेव काले, बुद्धिमान् स पुत्रः तद्वचनं श्रुत्वा, "एष मे जनकः, स्वगृहे पशुत्वे जातः," इति ज्ञात्वा, "एषा च मे जननी, न संशयः; दैवयोगेन शुनकीत्वे प्राप्ता। किं करिष्यामि? नूनं एषा अवस्था।" इति चिन्तयन्, स ब्राह्मणः निशि न निद्रां लेभे; सर्वां रात्रिं चिन्तया पीडितः, परमेश्वरं स्मरन्। "बहुधा धर्मपरायणः अस्मि, तथापि कथं मम कल्याणं स्यात्?" इति विचार्य, स रात्रौ पुनः निद्रामगात्। प्रातः शुद्धे समुपस्थिते, स मुनिपुङ्गवान् समीपं जगाम; तेषु वसिष्ठः सस्नेहम् अभ्यनन्दत्। "ब्राह्मणश्रेष्ठ, आगमनस्य कारणं वद," इति पृष्टः, स ब्राह्मणः प्रणम्य उवाच— "अद्य मे जन्म सफलम्, अद्य कर्म सफलम्; पितरः तृप्ताः, यतो दुर्लभं भवददर्शनं प्राप्तवान्। यथाविधि श्राद्धं कृतम्, द्विजातयः सुपोषिताः; गृहस्थाः अपि सर्वे अन्नेन तृप्ताः।" भोजनान्ते तत्र शुनकी वदति— "अस्माकं गृहे वृषभोऽस्ति। शृणु प्रिय, यत् वक्ष्यामि; गृहस्थे स्थित्वा, पयःपात्रं विषेण मलिनीकृतम्। तद् दृष्ट्वा मम चित्ते महती चिन्ता जाताऽसंशयम्; यदा तेन पयसा भोजनं पच्यते, तदा सर्वे ब्राह्मणाः अत्र तदन्नं भुक्त्वा मृत्युम् आप्स्यन्ति। इति चिन्त्य, अहं स्वयम् एव पयः पितवती। ततः स्वामिनी तद् दृष्ट्वा मां ताडितवती; तया पीडिता, किं करिष्यामि? दुःखिता विचरामि।" एवं दुःखस्मरणात् वृषभः शुनक्यै वदति— "शृणु शुनकि, मम दुःखस्य कारणं वक्ष्यामि। पूर्वजन्मनि, अहं अस्याः पिता आसीम्; अद्य ब्राह्मणभोजनं कृतम्, बहु भोजनं दत्तम्। किन्तु न तृणं न जलं मम कदापि दत्तम्; तस्मात् दुःखात् मम क्लेशोऽधिकतरः जातः।" एवं श्रुत्वा, अहं रात्रौ न निद्राम् अलभे; मनसि महान् क्लेशः जातः, हे मुनिश्रेष्ठ। वेदाध्ययननिष्ठः, वेदकर्मकुशलश्च अपि, एतयोः दुःखमालोक्य, किं करणीं मया इति चिन्तयन्, भवतः समीपं अगच्छम्; दुःखं मम निवर्तय। ऋषिरुवाच— हे उग्रजन्मन्, शृणु पूर्वजन्मकृत्यं यत् कृतम्। एष ब्राह्मणः पुण्ये कुन्दनपुर्यां वसति स्म। भाद्रपदस्य पञ्चम्याम् आगते, सः व्रतं न अचरत्, पितुः श्राद्धकर्मणि प्रवृत्तः सन्।