ये पुरुषा मूढबुद्धयः ये त्वां देवानां परमाचार्यं जगतः सर्वचराचरस्येश्वरं न जानन्ति, ते पश्चात् दूषितचित्तत्वेन, दर्पबद्धाः कुपथनयप्रभावेन, दुःखान्यनुभवन्ति। तस्यैवं स्तुवतः, त्रिशूलधारी वृषध्वजः प्रभुः हृष्टचित्तः राघवं प्रीत्या प्रहृष्टवदनः सम्बोधितवान्। रुद्रः उवाच— "राम, त्वया अहं तुष्टः, शुभं ते अस्तु। त्वं शुद्धवंशसम्भूतः, त्वमपि लोके पूज्यः, देवो मानुषरूपधारी।" "त्वं हि तेषां रक्षिता, तस्मात् देवाः बहूनि युगानि सुखानि भोक्ष्यन्ति; चतुर्दशवर्षेभ्यः परं चिरकालं सेव्यन्ते। ये च जनाः पृथिव्यां त्वां पुनरायोध्यां प्रतिनिवृत्तं पश्यन्ति, ते सुखानि भोक्ष्यन्ते, स्वर्गे च नित्यं वत्स्यन्ति। देवकार्यम् समाप्य पुनः स्वपुरीं गमिष्यसि।" इति भगवत्प्रणमनं कृत्वा राघवः शीघ्रं निर्ययौ। स इन्द्रमार्गेण नदीं प्राप्त्वा, जटां बद्ध्वा, लक्ष्मणं प्रति उवाच— "मम धनुः दद।" रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः सीतां प्रति उवाच— "देवि, किमर्थं रामः मां निरपराधं त्यक्तवान्?" सः शोकार्तः पुनरुवाच— "न जानामि किमपि अपराधं मया कृतम्, येन महाबाहुः रामः कोपेन मां त्यक्तवान्। नूनं प्राणान् त्यजामि। न मे जीवने प्रयोजनम्; लज्जा मम, कुलपांसनं मया किञ्चित् पापं कृत्वा आर्यस्य कोपः उत्पादितः। केषु लोकिषु गमिष्यामि, येन महात्मभिः निन्दितः अस्मि?" इति उभाभ्यां हस्ताभ्यां मुखं व्याप्य, अश्रुपूर्णकण्ठः सः वाक्यमुवाच— "नाहं रामं कदापि कर्मणा, मनसा, वाचा वा अपराधितवान्; हे देवि, तव पादौ स्पृशामि, अन्यः मे शरणं नास्ति।" ततः सीता रामं प्रति उवाच— "किमर्थं त्वया कनिष्ठभ्राता परित्यक्तः? एषा पक्षपातिता परित्यज्यताम्, लक्ष्मणः हि सौम्यः, पुण्यवृद्धिकरः।" राघवः सीतां प्रति प्रत्युवाच— "नाहं लक्ष्मणं परित्यजामि; स्वप्नेऽपि न तस्य वचनं अवज्ञास्यामि, प्रियतमे।" पुनः प्राह— "सुश्रोणि, अस्मिन्राष्ट्रे आचरणं पूर्वमेव श्रुतम्; अस्मिन्क्षेत्रे सर्वे जनाः स्वार्थनिष्ठाः एव। न अन्योन्यं पश्यन्ति, न स्वहिताय वाक्यानि शृण्वन्ति; न पुत्राः पितृवचनं शृण्वन्ति, न पितरः पुत्रस्य। शिष्याः अपि गुरोर्वचनं न शृण्वन्ति, न गुरवः शिष्यस्य; स्नेहः लाभे बध्नाति, न च कश्चन कस्यचित् प्रियः।" एवं भाषमाणः, सः महतीं रेवां नदीं प्राप्तः; काकुत्स्थः भ्रात्रा सीतया च सह स्नानं चकार। पितृभ्यश्च देवताभ्यश्च जलं दत्त्वा, सूर्यं पुनः पुनः निरीक्ष्य, देवेषु चित्तं समाहितवान्। स्नानं कृत्वा, रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह दीप्तिमान् बभूव; हिमालयकन्यया गुहया च सह स्नात्वा, सः भगवाँस्स्वगृहं प्रविवेश। भिष्म उवाच— "कदा भगवाँल्लोकसृष्टा ब्रह्मा यज्ञारम्भं कृतवान्? के तस्य ऋत्विजः नामानि, तैः च महात्मना किमार्पितम्? सविस्तरं यथावत् श्रोतुमिच्छामि, पूर्वकथां मम महती जिज्ञासा जाताऽस्ति।" पुलस्त्य उवाच— "मया पूर्वं कथितम् यथा स्वायम्भुवेन मनुना प्रजापतीन् सृष्ट्वा 'लोकं सृज' इति उक्तः।" सः स्वयम् पुष्करं गत्वा, यज्ञसामग्रीः संगृह्य, सर्वोपकरणानि संयोज्य, वह्निकुण्डे स्थितवान्। तत्र गन्धर्वाः सदा गायन्ति, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति; ब्रह्मा-उद्गाता, होतृ, अध्वर्यु—एते चत्वारः यज्ञं निर्वर्तयन्ति। तेषां प्रतियजमानं त्रयः सहायकाः स्वयमेव नियुक्ताः; ब्रह्मा, ब्राह्मणाच्छंसी, पोता, अग्नीध्रः च। आन्वीक्षिकी, सर्वविद्या, ब्राह्मी—एते चतुरः; उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः। एष द्वितीयचतुष्टयः उद्गात्रृणां निर्दिष्टः; होतृ, मैत्रावरुण, अच्चावाकः च। ग्रावस्तुत् तत्र चतुर्थः, तृतीयचतुष्टयः; अध्वर्यु, प्रतिष्ठात्र, नेष्ट्र, उन्नेत्र च। एष चतुर्थचतुष्टयः, हे शान्तनुसूनो, वेदवित्सु षोडश ऋत्विजः प्रोक्ताः। त्रिशत् षष्टिः यज्ञाः स्वयम्भुवा सृष्टाः; तेषु सर्वेषु द्विजातयः एतानि नामानि सदा पठन्ति। केचन सादस्यं, त्रिसामा, अध्वर्युं च इच्छन्ति; नारदः ब्रह्मा नियुक्तः, गौतमः ब्राह्मणाच्छंसी। देवगर्भः पोता, अग्नीध्रः देवलः; अङ्गिराः उद्गाता, पुलहः प्रत्युद्गाता। नारायणः प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः उतृ; तस्मिन् यज्ञे भृगुः होतृ, वसिष्ठः मैत्रः। अच्चावाकः क्रतुः, ग्रावस्तुत् च्यवनः; पुलस्त्यः अध्वर्युः, शिबिः प्रतिष्ठात्र। बृहस्पतिः नेष्ट्र, शांशपायनः उन्नेत्र; धर्मः तत्र सादस्यः, पुत्रैः पौत्रैः बान्धवैः च सह। भरद्वाजः, शमीकः, पुरुकुत्सः, युगन्धरः, एनकः, तीर्णकः, केशः, कुटपः च। गर्गः वेदशिराः त्रिसामा, अध्वर्यु च; कण्वादयः, मार्कण्डः, गण्डिः च। पुत्रैः पौत्रैः शिष्यैः बान्धवैः च सहिता, ते तत्र अहर्निशं यत्नेन कर्माणि कुर्वन्ति।