श्रीशंकरस्य महात्म्यं कथयामि। दक्षस्य यज्ञे तस्य शंकरस्य, भगस्य पूष्णः च नेत्राणि विनाशितानि, तेषां दन्तपङ्क्तयः अपि भूमौ पतिताः। इन्द्रस्य वज्रधरस्य हस्तः अपि शंकरः शिथिलीकृतवान्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। ये पापकर्मणः, विषयासक्तमनसः, ज्ञानविहीनाः, कुलहीनाः, गुणहीनाः अपि, यदा तं शंकरं शरणं याचन्ति, तदा सुखभागिनः भवन्ति। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। यस्यानुत्तमं जन्म, अनन्तसूर्यसमप्रभं, देवदानवश्रेष्ठेषु भीमं, कालकूटविषं तेजस्वि ज्वलन्तं बलात् पानं कृतवान्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। भगवतः महेशस्य, ब्रह्मणः, इन्द्रस्य, रुद्रस्य, मरुतां, षण्मुखस्य च, वरप्रदानं बहुशः कृतम्। नन्दिं मृत्युपाशात् उद्धृतवान्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। हिमवत्प्रदेशे धूमव्रतेन तपसा पूजितः, यस्य मनः अन्यैः अगम्यम्, संजीवनी रहस्यं महात्मना भृगुणा प्रदर्शितम्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। दक्षयज्ञे गजमुखैः, कपिमुखैः, मार्जारमुखैः गणैः, गणपतिभिः, भूतैः, लोकपालैः पूजितः। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। शङ्खचन्द्रमल्लिकासमवर्णः, वृषारूढः, हिमवत्पुत्रीभिः सह, मेघमालाभिः आकाशे विचरन्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। यः शान्तमुनिं यमदूतैः बलात् आकृष्यमाणं रक्षितवान्, तस्य भक्ति-नमस्कारेण स्तुतः। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। यः करकमलस्य नखेन, बामहस्तेन, ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः, यौवनपद्मसदृशं, देवसामक्षं छिन्नवान्। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। यस्य चरणयोः, भक्त्या नमस्कारेण, शुद्धवाक्यैः स्तुतः, सूर्यः स्वतेजसा तमः नुदति। तं शरणदायकं शंकरं शरणं गच्छामि। ये जनाः, त्वां देवगुरुं, चराचरनाथं न जानन्ति, तेषां हृदयमलिनत्वात्, गर्वबद्धाः, कुत्सितमतप्रभावात्, दुःखानुभवः भवति। एवं स्तुत्वा, त्रिशूलधारिणः, वृषध्वजः प्रभुः, हर्षपूर्णहृदयः, रामं प्रति हर्षेण अब्रवीत्। रुद्र उवाच – "राम, त्वयि तुष्टः अस्मि। शुभं ते भवतु। त्वं शुद्धवंशजः, लोकपूज्यः, देवः मानुषरूपधारी च। त्वया रक्षिताः देवाः बहुवर्षाणि सुखं भजन्ति, चतुर्दशवर्षेभ्यः अनन्तरं सेविताः। ये मनुष्याः, त्वां अयोध्यायां पुनः आगतम् पश्यन्ति, ते सुखं भजन्ति, स्वर्गे च नित्यं वसन्ति।" "देवानां महाकृत्यं सम्पाद्य, पुनः नगरं आगमिष्यसि। राघवः, देवम् नमस्कृत्य शीघ्रं निर्गतः।" इन्द्रमार्गे नदीं प्राप्त्वा, जटां बन्धित्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच – "मम धनुः ददातु।" रामवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः सीतां उवाच – "किं कारणं विना रामः मां त्यक्तवान्?" "न जाने कं अपराधं कृतवान्, येन महाबाहुः रामः क्रुद्धः मां त्यक्तवान्। निश्चितं, जीवितं त्यजामि।" "मम जीवने प्रयोजनं नास्ति; कुलकलङ्कः अहं, येन आर्यस्य कोपः कुत्सितकर्मणा उत्पादितः।" "कुशलात्मनः द्वारा निन्दितः, कस्य लोकस्य गमिष्यामि?" दुःखार्तः, हस्तौ मुखे स्थापयन्, कण्ठे रुद्धस्वरेण वदति। "रामं न किञ्चिद् दुष्कृतं कृतवान्, न मनसा, न वाचा; देवी, ते पादौ स्पृशामि – अन्यः मे शरणं नास्ति।" ततः सीता रामं उवाच – "किं कारणं, त्वं भ्रातरं परित्यक्तवान्? एषा अन्यायता परित्यज्यताम्, लक्ष्मणः भाग्यवर्धनः अस्ति।" राघवः सीतां प्रत्युवाच – "लक्ष्मणं न परित्यजामि; स्वप्ने अपि तस्य उपदेशं न अवमानयामि, प्रियतमे।" "सुन्दरनितम्बे, पूर्वं मया इह आचरणं श्रुतम्; अत्र जनाः केवलं स्वहिते निष्ठिताः।" "अन्योन्यं न पश्यन्ति, न हितवाक्यं शृण्वन्ति; पुत्रः पितुः वाक्यं न शृणोति, पिता अपि पुत्रस्य।" "शिष्यः गुरोः वचनं न शृणोति, गुरुश्च शिष्यस्य; स्नेहः लाभे बध्दः, न कोऽपि अन्यस्य प्रियः।" एवं वदन्, महानदीं रेवं प्राप्तवान्; काकुत्स्थः भ्रात्रा सीतया च सह स्नानं कृतवान्। पितृभ्यः जलं दत्त्वा, देवतेभ्यः च, सूर्यं पुनः पुनः निरीक्ष्य, देवेषु मनः स्थिरं कृतवान्। स्नानं कृत्वा, रामः सीतया सह, लक्ष्मणेन च, शोभायामास। हिमवत्पुत्र्या गुहेन च सह स्नानं कृत्वा, भगवाँस् स्वगृहं प्रविष्टवान्। ततः भीष्मः उवाच – "कदा भगवाँस् ब्रह्मा, लोकसृष्टा, यज्ञारम्भं कृतवान्? तव योग्यं इदं वक्तुम्।" "कस्य याजकस्य नामानि ब्रह्मणा नियुक्तानि? किम् दत्तं तैः महात्मना?" "यथावत् यथार्थं आचक्ष्व; पितृयज्ञे मे महत् कौतुकम् जातम्।" पुलस्त्यः उवाच – "पूर्वं मया उक्तम् – स्वायम्भुवेन मनुना, सर्वपितृणां सृष्टि कृत्वा, 'लोकं सृज' इति उक्तम्।" सः स्वयं पुष्करं गत्वा, यज्ञसामग्रीं संगृहीत्वा, सर्वसामग्रीं समाहृत्य, अग्निकक्षे स्थितवान्। गन्धर्वाः सदा गायन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति; ब्रह्मोद्गाता, होतृ, अध्वर्यु – एते चत्वारः यज्ञं निर्वहन्ति। तेषां प्रत्येकस्य, त्रयः उपसत्त्वारः स्वयम् नियुक्ताः; ब्रह्मा, ब्रह्मनाच्छंसी, पोता, अग्नीध्रः च। आन्वीक्षिकी, सर्वविद्या, ब्राह्मी – एते चतुर्विधाः; उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः। एष द्वितीयः चतुर्वर्गः उद्गातृणां निर्दिष्टः; होतृ, मैत्रावरुण, अच्छावाकः च। ग्रावस्तुतः चतुर्थः अत्र, तृतीयः चतुर्वर्गः; अध्वर्यु, प्रतिष्ठातृ, नेष्टृ, उन्नेतृ अपि। एवं ब्रह्मणा यज्ञे नियुक्ताः, नामानि, दानानि च, यथार्थं पुलस्त्यः भीष्माय कथयामास।