तदा स वीरः प्रमुदितमानसः लक्ष्मणं समभाषत—"सुमित्रानन्दन, मया देवदेवेन ब्रह्मणा प्रसादो लब्धः। अत्राश्रमे स्थाप्ये कर्तुमिच्छामि मासमेकं व्रतम्, लक्ष्मण, शरीरस्य परमशुद्धये।" लक्ष्मणेन सहमत्य तद्व्रतं पिण्डदानादिभिः दानैः श्राद्धकर्मणाञ्च पितृभ्यः सम्यक् संपूर्णम्। ततः रामः पुष्करे पितॄन् कणका, सुप्रभा, नन्दा, पूर्वसरा सरस्वती च सम्यक् तर्पयामास। तत्र पञ्चनदी पुष्करे पितॄणां तृप्त्यै प्रसिद्धा; स च नित्यं पितृयज्ञं पूर्वजवत् अकारयत्। एवं कृत्वा रामः लक्ष्मणमुवाच—"आगच्छ, लक्ष्मण, शीघ्रं पुष्करात् जलं आनय। पादौ प्रक्षाल्य शय्यायामुपविश्य शयनं कुरु; रात्रौ याते दक्षिणां दिशं गमिष्यामः।" लक्ष्मणोऽपि सीतायै जलं आनयित्वा राममिदमुवाच—"राम, अहं सर्वदा सेवकवत् न ते सेवां करोमि। एषा तव भार्या पुष्टिमती स्थूलाङ्गी च; कथं तस्याः किं करिष्यसि, तदादिश। अथवा मृत्योरनन्तरं सा प्रिया त्वां अनुगमिष्यति किम्? त्वं तामेव सर्वदा रक्षसि, सा च सदा पुष्टा। सा हृष्टा मां सततं विह्वलयति, रघुपते; त्वमपि मां क्लेशयसि—एतदेव परत्र नः हानिकरं भवति। तव कृते सदा क्षुधातृष्णे सहनं मया क्रियते, न संशयः; तदपि परत्र विचिन्त्यताम्। मृतानुगमनं न पत्न्या न पुत्रेण न वित्तेन दृष्टं; इति विद्वांसः वदन्ति। तव पितरः राम, कैकेयीकामनया राज्यमनागतदोषं परित्यज्य त्वां वने त्यक्त्वा दिवंगतः। कैकेयी तत्रैव धने बन्धुभिश्च स्थिताऽस्ति; केवलं दशरथो राजा गतः। अहं मन्ये, सीता नूनं न त्वया सह गमिष्यति; तद्वद, राघव, तया किं करिष्यसि?" इत्येवं लक्ष्मणवचनं श्रुत्वा, यदपूर्वं तेनोक्तं, राघवः शोकसन्तप्तः स्थितः, सीता अपि शोकार्द्रा बभूव। अनन्तरं सीता लक्ष्मणेन यत् उक्तं तत्सर्वं चकार; स्नात्वा भोज्यं भुक्त्वा च, तौ पद्मलोचनौ वीरौ शय्यामुपविशताम्। तत्र रजनीं नयित्वा, प्रस्थानाय चित्तं कृत्वा, रामः—"उत्तिष्ठ सौमित्रे, दक्षिणदिशं गच्छामः"—इत्युवाच। सौमित्रिरुवाच—"नाहं कदाचित् गमिष्यामि; त्वं भार्यया सह गच्छ पद्मलोचन। नापरं वनं गमिष्यामि, नायोध्यां राघव; अस्मिन्नेव वने चतुर्दश वर्षाणि स्थास्यामि। यदि त्वं विना मया नायोध्यां गच्छसि, तर्हि अनेनैव मार्गे प्रत्यागच्छ। यदि जीवामि तदा, पुनः पितुः पुरीं गमिष्यामि; तपश्चरिष्यामि, मां किं करिष्यसि?" "गच्छ, सौम्य, पन्थास्तव शुभो विघ्नरहितश्चास्तु; पुनः त्वं भार्यया सह प्रत्येत्य मां द्रक्ष्यसि पद्मलोचन। पितृपैतामह्यं राज्यं राज्ञा पाल्यते; भरतः शत्रुघ्नश्च तवाज्ञायाम् स्थितौ। अहं तु ते विरोधी, विशेषतः वनवासे; अहर्निशं रिपुघ्न, सदा एवं स्थितः। कार्यं कर्तुं न शक्नोमि; गच्छ सौम्य यथेष्टम्।" इति स राघुनन्दनः सौमित्रिं प्रत्युवाच। "कथं त्वया सह पूर्वं गच्छन् अयोध्यां त्यक्तवान्? अहं वने निवत्स्यामि, राम, नववर्षाणि पञ्च च। किन्तु त्वत्तो व्युत्क्रान्तः न स्वर्गेऽपि वत्स्यामि; यद् यत्तव विधिः, नरश्रेष्ठ, तदेव मम। अनुग्रहम् कुरु; मां अपि नय रघुनन्दन। अर्धमार्गे स्थितः कथं त्वं स्थास्यसि रिपुघ्न?" तदनन्तरं लक्ष्मणः राममुवाच—"न पुनरपि वनं गमिष्यामि।" लक्ष्मणस्य निश्चयं ज्ञात्वा रामः वाक्यमुवाच—"मा मामनुगच्छ सौमित्रे; अहं वनं एकाकी गमिष्यामि। द्वितीयसखा मे सीता।" इत्युक्त्वा रामः, लक्ष्मणोऽपि प्रत्युवाच। ततो लक्ष्मणः रामवचनं गृहित्वा उत्थाय, तावुभौ रिपुघ्नौ धर्मक्षेत्रस्य सीम्नि, मर्यादागिरौ, जग्मतुः। रामः अष्टाङ्गप्रणिपातेन त्रिनेत्रं, गन्धवर्जितं, देवदेवं पिनाकिनं प्रणम्य, हस्तयुग्मं कृत्वा रोमाञ्चितगात्रः, भक्त्या शङ्करं पार्वतीप्रियं स्तुतवान्। सत्त्वगुणाविष्टः, रजस्तमः परित्यज्य, जगत्कारणं, देवानां प्रधानं तं भगवानं सम्यगवगच्छत्। राम उवाच—"यः सर्वजगत्कर्ता, चराचरस्य, यः सृष्टस्य सुखदुःखदः, यः कालान्ते संहारकारणं, तं शंकरं शरण्यं प्रपद्ये। यः कदाचित् शिरसि गङ्गां विमलां सुशोभनां चलल्लोलाम् आकाशात् पतन्तीं महावेगां पुष्पमालिकामिव धारयामास, तं शंकरं शरण्यं प्रपद्ये। यः पादपद्माभ्यां कैलासशिखरं दशाननकम्पितं स्थिरं कृतवान्, तं शंकरं शरण्यं प्रपद्ये। यः पुनः पुनः संग्रामे दानवपुत्रान्, विद्याधरनागगणांश्च सर्ववरदान्, फलमूलाशिनः मुनिवरान् चैकत्र संगृहीतवान्, तं शंकरं शरण्यं प्रपद्ये।