सा तदा चिन्तयन्ती, “कथं तं तस्मै तत् दातुं शक्यं, यदा राज्ञा मया पूर्वं सर्वाभरणभूषिता दृष्टा?” इति। स्मरन्ती च, “यदा मया यक्षस्व tail-चामरं हस्ते धृत्वा राजानं वीयमानं स्थितम्; कथं तु अधुना स्वेदमलसंपृक्तशरीरा भूमिपतिं द्रष्टुं सहनम्?” इति। तस्याः मनसि दुःखमूर्तिः, “नूनं त्वं स्वपुत्रेण उद्धृतः स्वर्गं प्राप्तः, मया दुःखिता, निर्दोषा, वनान्तरे पीडिता दृष्ट्वा। राजा दुःखितः स्यात्, राघव, अतः अहं नष्टा; त्वं मम प्राणादपि प्रियः, राम, अत्र किमपि न गूढम् अस्ति। सत्येन च, एतेन च, तव पादौ स्पृशामि। एतत् श्रुत्वा राघवः प्रियप्रिया वाक्यं भाषमाणां प्रीतः अभवत्। रामः ताम् आदाय, स्नेहेन गोदाम् उपवेश्य, सम्यक् आलिङ्ग्य, वीरौ भोजनं कृतवन्तौ; ततः जानकी अपि भोजनं कृतवती। तत्र तां रात्रिं तिष्ठन्तः, सहस्रांशु सूर्ये उदिते, राघवाः गन्तुम् अभिप्रायं कृतवन्तः। पश्चिमदिशि एकं क्रोशं गत्वा, ज्येष्ठपुष्करं पर्यन्तं, राघवः पूर्वपुष्करस्य पार्श्वे स्थितवान्। तत्र दिव्यदूतस्य वाणी श्रुतवती: “राघव, तव शुभम्; एष धर्मस्थलं दुर्लभम्। वीर, अस्मिन स्थले तिष्ठ, शुद्धः भव; दिव्यकार्यं ते कर्तव्यम्—दिव्यशत्रवः तव हन्तव्याः।” ततः रामः हृष्टचित्तः लक्ष्मणं उवाच: “सुमित्रानन्दन, अहं देवदेवेन ब्रह्मणा अनुगृहीतः। अत्र आश्रमं स्थाप्य, लक्ष्मण, मासमेकं व्रतम् आरब्धुम् इच्छामि, शरीरस्य परमशुद्ध्यर्थम्।” लक्ष्मणस्य अनुमतौ, व्रतं पिण्डाद्युपहारैः, श्राद्धकर्मणि च, सम्यक् सम्पन्नम्। ततः रामः पुष्करे कनकया, सुप्रभया, नन्दया, पूर्वसारस्वत्या च पितृण् सम्यक् तुष्टवान्। पुष्करस्य पञ्चप्रवाहिण्या नदी पितृण् तुष्टिं ददाति; सः प्रतिदिनं पितृयज्ञं कृतवान्, पूर्वैः कृतम्। एवं कृत्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच: “आगच्छ, लक्ष्मण, शीघ्रं पुष्करात् जलं आनय।” “पादौ क्षालयित्वा, शय्यायां शयनं कुरु; रात्रिं व्यतीतायां, दक्षिणदिशं गच्छामः।” लक्ष्मणः जलम् आनयित्वा सीतायै वदति: “राम, अहं सर्वदा सेवकः न तव। तव पत्नी पुष्टवती, स्थूलाङ्गी; किं तया कर्तुम् इच्छसि?” “किम् वा तव प्रिया मृत्युः अनन्तरं त्वां अनुसरिष्यति? त्वं तां रक्षसि; सा च पुष्टवती। सदा हृष्टा, माम् उपद्रवति, रघुवर; त्वं अपि, राम, दुःखं ददासि; एतत् परलोकहेतुः। तव कृते सदा तृष्णां, क्षुधां च सहनम्—न संशयः; परलोकाय एतत् विचिन्त्य। मृतान् कोऽपि न अनुसरति—पत्नी, पुत्रः, वा धनम्; इति विद्वांसः वदन्ति। तव पिता, राम, कांटारहितं राज्यं त्यक्त्वा, त्वां वनान्तरे स्थित्वा, कैकेयीकामनां पूरयित्वा मृतः। कैकेयी तत्रैव धनैः, बन्धुभिः सह स्थितवती; केवलं दशरथराजः अन्तिमं मार्गं गतः। अहं मन्ये, सीता नूनं न त्वया सह गमिष्यति; राघव, किं तया कर्तुम् इच्छसि?” लक्ष्मणस्य अप्राक्तपूर्वं वाक्यं श्रुत्वा, राघवः शोकसंतप्तः स्थितः; सीता अपि, शोभनमुखी, शोकमग्ना। ततः सीता लक्ष्मणेन उक्तं सर्वं कृतवती; स्नानं, भोजनं च कृत्वा, वीरौ पद्मलोचनौ विश्रान्तौ। तत्र रात्रिं यापयित्वा, गन्तुम् अभिप्रायं कृतवन्तः: “उत्तिष्ठ, सौमित्रे, दक्षिणदिशं गच्छामः।” सौमित्रिः रामं उवाच: “कदापि न गमिष्यामि; त्वं पत्न्या सह गच्छ, पद्मलोचन। अन्यं वनं, न वा अयोध्यां गमिष्यामि, राघव; अहं एषु वनेषु चतुर्दश वर्षाणि स्थित्वा। यदि त्वं विना मया अयोध्यां न गच्छसि, नृप, पुनः एतत् मार्गं आगच्छ। यदि अहं जीवामि तदा, पुनः पितृनगरं गमिष्यामि; तपः करिष्यामि—किं मया कर्तुम् इच्छसि?” “गच्छ, सौम्य, तव मार्गः शुभः, विघ्नरहितः अस्तु; त्वं पुनः पत्न्या सह आगच्छन् द्रक्ष्यामि, पद्मलोचन। अयोध्यायाः राज्यं पितृपितामहैर् दत्तम्, नृपः तत्र; शत्रुघ्नः भरतः च तव आज्ञां कर्तुं सन्नद्धौ। अहं तु त्वया विरुद्धः, विशेषतः वने स्थिते; अहं दिवा रात्रिं सदा तथा। कार्यं कर्तुं न शक्नोमि; गच्छ, सौम्य, यथेष्टम्।” रघुनन्दनः सौमित्रिं वदति: “पूर्वं कथं अयोध्यां त्वया सह गच्छन् त्यक्तवान्? अहं वने निवत्स्यामि, राम, नववर्षाणि पंच च। परन्तु त्वया विना, स्वर्गे अपि, न वत्स्यामि; यद् तव भाग्यं, पुरुषसिंह, तत् मम अपि। अनुग्रहम् देहि; माम् अपि नेतुम् इच्छ; मार्गस्य मध्ये, कatham त्वं स्थास्यसि, शत्रुनाशन?” एवं तत्र रामः, लक्ष्मणः, सीता च, परस्परं स्नेहदुःखैः वाक्यैः संवादं कृत्वा, धर्ममार्गे चरन्तः, पितृयज्ञं कृत्वा, व्रतं समाप्त्य, वनान्तरे विश्रान्ताः, गन्तुम् अभिप्रायं कृतवन्तः, परस्परं प्रीतिसन्तप्ताः, धर्मनिष्ठाः च।