एवं पतिना सम्बोधितया सा स्त्री लज्जया मुखं नमयन्ती राघवस्य समीपे अश्रूणि स्रवयन्ती वचनं अब्रवीत्। "शृणु, प्रभो, यदिह मया दृष्टं, तच्च अद्भुतं अभूत्; रामः, यं त्वं पूजयसि, स राजा अत्र आगतः। अन्यौ द्वौ अपि सर्वाभरणभूषितौ तत्र उपस्थितौ; त्रयः, हे रघुनन्दन, ब्राह्मणरूपधारीणः तत्र दृष्टाः। हे पितः, ब्राह्मणेषु तं अहं अपश्यं; तं दृष्ट्वा लज्जया आवृत्य तव समीपात् निवृत्ता अभवम्। त्वया ब्राह्मणान् भोजित्वा श्राद्धं विधिवत् कृतम्; किं तैः वल्कलचर्मवाससः राज्ञां नेता इति सम्भवति? अहं शत्रूनां संहारिणी, इदं सत्यम्; कौसुम्भवस्त्राणि च यानि कैकेय्या गृहीतानि, तानि नष्टानि। तस्मात् कालात् आरभ्य अहं वल्कलधारिणी वनवासिनी अभवम्; इदं ज्ञात्वा अहं किमपि न वदामि, यथा त्वं दुःखं न अनुभवेत्। अहं मातरं पितरं वा न स्मरामि, हे शत्रुनिग्रह; कदा वनवासस्य अन्तः भविष्यति, हे राघव? हे राम, एतद् पुनः पुनः चिन्तयन्त्या अहं दिनानि यापयामि, प्रभो, तव पादयोः शपथं वदामि। कथं अहं स्वहस्तेन राज्ञे अन्नं दास्ये—यदन्नं सेवकस्य सेवकोऽपि कदाचित् न भुञ्जीत्? कथं अहं तं अन्नं तस्मै समर्पयितुं शक्न्यामि, यदा अहं पूर्वं सर्वाभरणभूषिता राज्ञा दृष्टा। यदा अहं चामरं वहन्ती राज्ञं सेवितवती, तदा; किं तद् वर्तते, यदा अहं स्वेदमलिनाङ्गी भूमौ स्थित्वा भूमिपतिं पश्येयम्? निश्चितं, त्वया पुत्रेण उद्धृत्य स्वर्गं प्राप्तम्, दुःखिता अहं वनवासिनी निर्दोषा दृष्टा। एष राजा दुःखितः स्यात्, हे राघव; अतः अहं नष्टा; त्वं जीवितसमा मम प्रियः, राम—इह किमपि न गुप्तम्। सत्येन च, एतत् तव पादयोः स्पृशामि; एतद् श्रुत्वा राघवः प्रियवाक्यं भाषमाणां प्रियां सन्तुष्टः अभवत्। ततः रामः सीतां दृढं गोदाम् उपवेश्य सन्मान्य आलिङ्ग्य भोजनो भोजनं कृतवन्तौ; पश्चात् जानकी अपि तदन्नं भुक्तवती। एवं तत्र रात्रिं यापयन्तः, सहस्रांशु सूर्ये उदिते, राघवाः गमनाय मनः कृतवन्तः। पश्चिमदिशि एकं क्रोशं गत्वा, ज्येष्ठं पुष्करं प्राप्तवन्तः; तत्र राघवः पूर्वपुष्करे स्थितः। तत्र दिव्यदूतस्य वाणी श्रुतवती—"हे राघव, शुभमस्तु! एष अत्यद्भुतः पुण्यस्थलः।" "एत्र स्थित्वा, वीर, आत्मानं शुद्धं कुरु; दिव्यकार्यं तव कर्तव्यम्—दिव्यशत्रवः तव हन्तव्याः।" तदनन्तरं रामः प्रमुदितचित्तः लक्ष्मणं अब्रवीत्—"हे सुमित्रानन्दन, अहं देवदेवेन ब्रह्मणा अनुगृहीतः।" "अत्र, आश्रमं स्थापयित्वा, मासमेकं व्रतं करिष्यामि, लक्ष्मण, शरीरस्य परमशुद्ध्यर्थम्।" लक्ष्मणेन अनुमते, व्रतं पिण्डदानादि दानैः श्राद्धकर्मणि च पूर्णम् अभवत्। ततः रामः पुष्करे कनका, सुप्रभा, नन्दा, पूर्वसरस्वत्या सह पितृन् विधिवत् तर्पितवान्। पुष्करे पंचधारया नदी पितृन् तर्पयति; तत्र पितृयज्ञं नित्यं कृतवान्, यथा पूर्वजैः कृतम्। ततः कृत्वा रामः लक्ष्मणं अब्रवीत्—"आगच्छ, लक्ष्मण, शीघ्रं पुष्करात् जलं आनय।" "पादौ प्रक्षाल्य, शय्यायां शयनं कुरु; रात्रिं यापयित्वा, दक्षिणदिशं गमिष्यामः।" लक्ष्मणः जलं सीतायै आनयित्वा रामं प्रति वचनम् उवाच—"राम, अहं सर्वदा तव सेवकः न अस्मि।" "एषा तव पत्नी सुसंस्कृता, पुष्टवती च; कथं तां किम् करिष्यसि?" "मरणानन्तरं एषा तव प्रिया त्वां अनुगच्छेत् वा? त्वं सर्वदा तां रक्षसि, सा च पुष्टवती।" "सा हर्षिता सदा मां क्लेशयति, हे रघुकुलश्रेष्ठ; त्वं अपि, राम, मां दुःखयसि—एतत् परलोकहानिकरम्।" "तव कृते, अहं सदा तृष्णां क्षुधां च सहनं करोमि—न संशयः; एतत् परलोकाय अपि विचारय।" "न कस्यापि मृतानुगमनं दृश्यते—पत्नी, पुत्रः, वा धनम्; इति विद्वांसः वदन्ति।" "तव पिता, राम, कण्टकविहीनं राज्यं त्यक्त्वा, त्वां वनवासे स्थाप्य, कैकेय्याः कामं पूरयित्वा, मृतः।" "कैकेयी धनसमेतैः स्वजनैः सह स्थिता; केवलं दशरथः राजा अन्तिममार्गं गतः।" "मम अभिप्रायः—सीता न त्वां अनुगच्छेत्; कथं तां, राघव, करिष्यसि?" एवं लक्ष्मणस्य पूर्वं कदापि न उक्तं वचनं श्रुत्वा, राघवः विषण्णः अभवत्, सीता अपि शोभनमुखी। ततः सीता लक्ष्मणेन उक्तं यत् सर्वं तद् कृतवती; स्नात्वा भोजनं कृत्वा, पद्मनयनौ वीरौ शय्यायां विश्रान्तौ। तत्र रात्रिं यापयित्वा, गमनाय मनः कृतवन्तः—"आगच्छ, उत्थाय, हे सौमित्रे, दक्षिणदिशं गच्छामः।" सौमित्रिः रामं प्रति अब्रवीत्—"अहं कदापि न गमिष्यामि; त्वं तया सह गच्छ, हे पद्मनयन।