रामः कदाचित् कटककण्टकस्य च इङ्गुद्याः शाखाः विविधानि मूलानि च सङ्गृह्य, तैः एकं विशालं कुटीराकारं शरणं निर्मितवान्। ततः जनकनन्दिनी जानकी, भोजनं सम्यक् पक्त्वा, तद् रामाय समर्पयामास। योगसरोवरे स्नात्वा, रामः मुनिभ्यः सेवा अकरोत्। सूर्ये मध्याह्नं गतवति, श्राद्धपाककालः आगतः। तदा रामः यः आमन्त्रितवान्, सर्वे मुनयः तत्र आगच्छन्। तान् आगतान् ऋषीन् दृष्ट्वा, वैदेही जनकदुहिता, रामस्य पार्श्वात् लज्जायुक्ता, अन्यत्र स्थित्वा तिष्ठति स्म। विस्मयविस्तारितनेत्रा, कम्पमाना चिन्तयन्ती, ब्राह्मणाः श्राद्धाय उपस्थिताः ताम् न अवैक्षन्। रामः ब्राह्मणान् स्मरणानुसारं विधिवत् भोजयित्वा, सर्वाणि वैदिककर्माणि यथाशास्त्रं अकरोत्। पुराणविहितं कर्म, वैश्वदेवपूर्वकं, यथाविधि अनुष्ठितम्। ब्राह्मणेषु भोजितेषु, तेषां पितृपिण्डान् क्रमशः दत्तवान्। यथाशक्त्या श्रेष्ठेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्वा, तेषां निर्गतिषु, प्रियाय रामः इदं वचनम् अब्रवीत्— "सुकेशि, आगतान् मुनीन् दृष्ट्वा त्वं कुतः तत्र अदृश्यासि? सत्यं कारणं सर्वं शीघ्रं वद। यद्यपि कारणं अस्ति, तत् मम न गुप्तम् अस्तु; त्वं मम जीवनेन लक्ष्मणस्य च बद्धा, शुद्धस्मिता।" एवं पतिना सम्बोधितायाः, सा लज्जया नमितमुखी, अश्रूणि मुमोच, राघवाय इदं अब्रवीत्— "श्रुणु प्रभो, यद् अहं अत्र दृष्टवती, तद् अद्भुतम्। रामः, स राजा यं त्वं पूजयसि, अत्र आगतः। अन्यौ द्वौ अपि सर्वाभरणभूषितौ तत्र आस्ताम्; त्रयः रघुनन्दन, ब्राह्मणरूपधारिणः। पिता अपि ब्राह्मणेषु दृष्टः, राघव; तं दृष्ट्वा, लज्जया अहं तव पार्श्वात् निवृत्ता। त्वं ब्राह्मणान् भोजयित्वा, श्राद्धं विधिवत् अकरोत्; किं तृणचर्मवस्त्रधारिणः राज्ञां नायकाः स्युः? अहं शत्रुसूदनः, एषा सत्यवाणी; कौशेयवस्त्राणि कैकेयीगृहीतानि नष्टानि। तस्मात् कालात्, अहं वनवासे तृणवस्त्रधारिणी वसामि; तद् ज्ञात्वा, अहं न किंचिद् वदामि, यथा त्वं न दुःखं प्राप्नुयाः। मातृपितृस्मरणं मम नास्ति, शत्रुसूदन; कदा अस्य वनवासस्य अन्तः भविष्यति, राघव? राम, एतद् पुनःपुनः चिन्तयन्ती, दिवः गच्छन्ति, प्रभो, तव पादयोः शपथं कर्तुम्। कथं अहं स्वहस्तेन राज्ञे भोजनं दासदासस्य अपि अयुक्तं भोजनं दास्यामि? कथं तं समर्पयामि, यदा अहं राज्ञा सर्वाभरणभूषिता दृष्टा? पूर्वं अहं राजानं चामरम् वहन्ती स्थितवती; किं अब्धिजलस्नाता, मलिनाङ्गी, भूमिपतिं अहं दृष्टुं शक्नोमि? नूनम्, तव पुत्रेण उद्धृतः, स्वर्गं गतः, दुःखिता, निर्दोषा, वने क्लिश्यमाना अहं दृष्ट्वा। राजा दुःखितः स्यात्, राघव; अतः अहं नष्टा। त्वं जीवनेव प्रियः, राम; अत्र मम न किंचिद् गुप्तम् अस्ति। सत्येन च, तव पादयोः स्पर्शं कृत्वा; राघवः प्रियवचनयुक्तां प्रियां श्रुत्वा तुष्टः अभवत्। तां दृढं गोदाम् उपविश्य, सम्मानयन् आलिङ्ग्य, वीरौ भोजनं अकरोत्; ततः जानकी अपि भोजनं अकरोत्। ते तत्र रात्रिं अवसन्; सहस्रकिरणः सूर्यः उदितः, राघवाः गन्तुं मनः अकरोत्। पश्चिमदिशि एकं क्रोशं यावत् वृद्धपुष्करं गत्वा, राघवः पूर्वपुष्करे तस्थौ। तत्र दिव्यदूतस्य वाणी श्रुतवती— "राघव, ते शुभं! एषः परमदुर्लभः पुण्यस्थानम्।" "अत्र स्थित्वा, वीर, आत्मानं शुद्धय; दिव्यं कार्यं तव कर्तव्यं—दिव्यशत्रवः त्वया हन्तव्या।" तदा वीरः हृष्टचित्तः लक्ष्मणं उवाच— "सुमित्रानन्दन, देवदेवेन ब्रह्मणा मम अनुग्रहः जातः।" "अत्र आश्रमं स्थापयित्वा, एकमासं व्रतम् आरब्धुम् इच्छामि, लक्ष्मण, परमशरीरशुद्ध्यर्थम्।" लक्ष्मणेन अनुमते, व्रतं पिण्डादिदानैः, श्राद्धकर्मणि, सम्पन्नम्। ततः रामः पुष्करे पितृभ्यः कणका, सुप्रभा, नन्दा, पूर्वसरस्वत्याः सहितः तुष्टिं अकरोत्। पुष्करे पंचस्रोतः नदी पितृभ्यः तुष्टिं ददाति; सः प्रतिदिनं पितृपूजनं पूर्ववत् अकरोत्। ततः कृतकर्मा रामः लक्ष्मणं उवाच— "आगच्छ, लक्ष्मण, शीघ्रं पुष्करात् जलं आनय।" "पादौ प्रक्षालयित्वा, शय्यायां शय्यां कुरु; रात्रिः गत्वा, दक्षिणदिशं गच्छामः।" किन्तु लक्ष्मणः जलं सीतायै आनयन् इदं वचनम् उवाच— "राम, अहं तव सेवकः न सर्वदा।" "एषा तव पत्नी उत्तमपुष्टा, स्थूलाङ्गी; वद, तया किं करिष्यसि?" "वा एषा तव प्रिया मृत्युः अनन्तरं अनुगमिष्यति? त्वं तां सदा रक्षसि, सा च सदा पुष्टा।" एवं रामस्य वनवासकथा, श्राद्धकर्म, जानक्या लज्जा, पितृदर्शनं, पुष्करतीर्थस्नानं, लक्ष्मणस्य संवादः च, एकस्मिन् सौम्ये, श्रद्धायुक्ते, भावपूर्णे निबन्धे सम्प्राप्ता।