रामः तु तत्र स्थितः, तेन समयेन, महर्षिः तम् अब्रवीत्—"नूनं, हे राघव, चतुर्दशवर्षाणि सम्पूर्णानि जातानि; तस्मात्, हे वीर, त्वं राज्ञः दशरथस्य श्राद्धं कुरु। एते सर्वे मुनयः, तव भक्ताः, सन्नद्धाः सन्ति—अहं च जमदग्निः, भारद्वाजः, लोमशः, देवरातः, शमीकः—एते षट् द्विजश्रेष्ठाः। हे महाबाहो, श्राद्धार्थं यथोचितानि द्रव्याणि आनय। मुख्यं द्रव्यम् इङ्गुदीपिष्टकः, जिज्जुभकफलानि, आमलकानि च; पक्कनारिकेलाः, विविधाः मूलानि—ऊर्ध्वमूलानि च अधोमूलानि च। मार्गे लब्धमांसं च, विविधानि धान्यानि च, ब्राह्मणान् तर्पयित्वा श्राद्धं ददातु, हे धर्मात्मन्। यः कश्चित् संयतः नियताहारः, पुष्करवनं प्राप्त्वा पितृभ्यो बलिं ददाति, स अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति।" एवं उक्त्वा, "स्नानार्थं वयं महापुष्करं गच्छामः" इति सर्वे मुनयः प्रस्थिताः। ततः रामः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"मम शुद्धनेत्रं मृगं, यज्ञार्हं शशकं, कृष्णशाकं, मधु च आनय। उत्तमानि निम्बूकानि, विविधानि मूलानि, पक्कानि कपित्थफलानि, अन्यानि फलानि च आनय। एतानि सर्वाणि शीघ्रं श्राद्धाय आनय, हे लक्ष्मण।" इति रामस्याज्ञया राघवः सर्वं यथोक्तं कृतवान्। रामः जिज्जुभकानां, इङ्गुदीपादपानां शाखाः, विविधानि मूलानि च संगृह्य, तैः महतीं शालां कुटीराकारां निर्मितवान्। जानकी अन्नं सम्यक् पक्त्वा, तद् रामाय न्यवेदयत्। योगतीर्थे स्नात्वा, रामः मुनीन् सम्यक् उपचचार। यदा सूर्यः मध्याह्नं गतवान्, पाककालः च आगतः, तदा ये ये मुनयः रामेण आमन्त्रिताः, ते सर्वे समागच्छन्। तान् आगतान् मुनीन् दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मजा रामस्य पार्श्वात् निवर्त्य, लज्जया अन्यत्र तिष्ठन्ती, विस्मयविस्तीर्णनेत्रा, कम्पमाना च चिन्तयन्ती तस्थौ। ब्राह्मणाः तां न न जानन्, ये श्राद्धार्थं समागताः। रामः ब्राह्मणान् स्मरणपूर्वकं विधिवत् भोजयामास, सर्वाणि वैदिककर्माणि यथाशास्त्रं अकरोत्। पुराणोक्तं कर्म, वैश्वदेवपूर्वकं, सम्यक् आचरितम्; ब्राह्मणेषु भोजितेषु, पिण्डदानं क्रमशः दत्तम्। यथाशक्त्या ब्राह्मणश्रेष्ठेभ्यः दानानि दत्त्वा, ते यदा निर्गताः, ततः रामः प्रियायै इदं वचनम् उवाच—"सुश्रोणि, आगतान् मुनीन् दृष्ट्वा त्वं कुतः नष्टा? सत्यम् आख्याहि, कारणं च शीघ्रं वद। यद्यपि कारणं अस्ति, मम न गुप्तव्यम्; त्वं जीवितेन मया, लक्ष्मणेन च बद्धा, हे शुद्धस्मिते।" एवं पतिना उक्ता सा जानकी, शिरः नतं कृत्वा, लज्जया अश्रूणि मुञ्चन्ती, राघवम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"शृणु, प्रभो, यदत्र दृष्टं मया, तच्च विस्मयकरम्। राम, स राजा यं त्वं पूजयसि, अत्र आगतः। द्वावप्यन्यौ सर्वाभरणभूषितौ तत्र स्थितौ; त्रयः रघुनन्दन, ब्राह्मणस्वरूपधराः। तान् ब्राह्मणेषु पितरं दृष्ट्वा, लज्जया अहं तव पार्श्वात् निवृत्ता। त्वं ब्राह्मणान् भोजयित्वा, श्राद्धं च यथाविधि कृतवान्; किं तैः वल्कलचीरवाससः, राजर्षयः कथं स्युः?" रामः उवाच—"अहं रिपुघ्नः, एष सत्यम् उक्तम्; कौशेयवस्त्राणि, कैकेय्या हृतानि, तानि न सन्ति। तस्मात् कालात्, अहं वल्कलधारी वनवासं कृत्वा वसामि; एतद् ज्ञात्वा, त्वं न किञ्चिद् वदसि, मा खलु दुःखं प्राप्नुयाः। न अहं मातरं, न पितरं स्मरामि, हे रिपुघ्न; कदा एष वनवासस्य अन्तः स्यात्, हे राघव? एतदेव पुनः पुनः चिन्तयन्त्या, दिनानि यान्ति, प्रभो, तव पादयोः शपथं ददामि।" "कथं अहं स्वहस्तेन राज्ञे अन्नं दास्यामि—यदन्नं दासदास्याः अपि कदापि न भुञ्जीत? कथं तस्मै दातुं शक्नोमि, यदा अहं तेन राज्ञा सर्वाभरणभूषिता दृष्टा आसीम्? कदाचित् अहं चामरं वहन्ती राजानं व्यजन्त्या स्थित्वा, इदानीं स्वेदरजःलेपिता, कथं पृथिवीपतिं पश्येयम्?" "नूनं त्वं स्वर्गं गतः, पुत्रेण उद्धृतः, दुःखिता निरपराधा अहं वनमध्ये पीडिता दृष्ट्वा। राजा च दुःखितः स्यात्, हे राघव, अहं नष्टा; त्वं जीवितसमो मे, राम, न किञ्चिद् अत्र गोपनीयम्। सत्येन, एतेन च, तव पादौ स्पृशामि।" एवं श्रुत्वा राघवः प्रियतमेया प्रियं भाषमाणायाः प्रसन्नः अभवत्। तां दृढं गोदारेण आलिङ्ग्य, सादरं च समाश्लिष्य, तदा वीरौ भोजनं चक्रतुः; अनन्तरं जानकी अपि अश्नोत्। तत्रैव तां रात्रिं तस्थुः; यदा सहस्रांशुः सूर्यः उदितः, तदा राघवाः प्रस्थितुम् उद्यताः। ते पश्चिमदिशं एकं क्रोशं गत्वा, ज्येष्ठपुष्करं यावत्, राघवः पूर्वे पुष्करस्य तस्थौ। तत्र दिव्यदूतवचनं श्रुतवान्—"राघव, ते स्वस्ति! एष पुण्यः देशः दुर्लभः। अत्र स्थित्वा, हे वीर, आत्मानं शुद्धं कुरु; दिव्यं कार्यं त्वया कर्तव्यम्—दैत्याः हन्तव्या इति।