स्वकं कूपं पश्यतु, यः विरहं नाशयति; अस्मिन्नेव कूपे सर्वेषां विरहाभावो जायते इति मुनिवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणज्येष्ठः श्रीरामः, परत्र च इह च, जीवन्मृतो वा, तस्य महर्षेः वाक्यं श्रुत्वा मनसि चकार। तस्मिन्नवसरे रामः स्वपितरं दशरथं, भरतं शत्रुघ्नसहितं, मातरः, अयोध्यावासिनश्च स्मरन् स्थितवान्। एवं चिन्तयतः स्यन्दमानस्य सायाह्नसमयः प्राप्तः; तदा राघवः मुनिसंयुक्तः सायं संध्योपासनां सम्यक् अकरोत्। तत्रैव स रात्रौ भ्रातृभिः स्वपत्नीभिश्च सह शयनं कृत्वा, निशान्ते प्रबुद्धः रघुनन्दनः, स्वप्ने अयोध्यायामिव स्वपितरं मातरं चान्यांश्च बान्धवान् परिवृतः, विवाहकाले उपविष्टः इति दृष्टवान्। तत्र स्वपत्नीया सह आसीनः, मुनिभिः परिवृतः, लक्ष्मणः सीता च तं तथैव दृष्टवन्तौ। प्रभाते सर्वं मुनिभिः सम्यक् निवेदितम्; ते च प्रोचुः—"एवं एतत्, रघुकुलश्रेष्ठ, सत्यम् एषः अनुभवः।" ततश्च मुनयः उक्तवन्तः—"यदा स्वप्ने मृतान् पश्येत्, तदा श्राद्धं कर्तव्यम्; पितरः वृद्धिं कामयन्ते, अन्नं च लप्स्यन्ते। ते भक्ताय स्वप्ने दर्शनं ददाति, हे राघव; तव भ्रातृपितृभरतैः सह न कश्चिद् विरहः। नूनं, राघव, चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि भविष्यन्ति; तस्मात् दशरथस्य श्राद्धं कुरु। एते सर्वे मुनयः तव भक्ताः सज्जाः—अहं जमदग्निः, भारद्वाजः, लोमशः, देवरातः, शमीकः—एते षड् द्विजश्रेष्ठाः; महाबाहो, श्राद्धार्थं यथोचितं सर्वं आनय।" "प्रमुखं नैवेद्यं इङ्गुदीपीठकं, कर्कन्धु-आमलकफलानि, पक्वनारिकेलानि, उन्नतान्नतान् मूलानि च। मार्गे लब्धमांसं, विविधधान्यानि च, ब्राह्मणान् तृप्त्वा श्राद्धं देहि, धर्मज्ञ। यः संयमिताहारः पुष्करवनं गत्वा पितृभ्यो बलिं ददाति, अश्वमेधफलं स प्राप्नोति।" "स्नानार्थं वयं महापुष्करं गच्छामः" इति उक्त्वा सर्वे मुनयः प्रस्थिताः। ततो रामः लक्ष्मणं प्रोवाच—"मम यज्ञार्थं शुद्धनेत्रं मृगं, शशकं, श्यामशाकं, मधु च आनय। श्रेष्ठं निम्बुकं, विविधानि मूलानि, पक्वं कपित्थं, अन्यानि फलानि च आनय। शीघ्रं एतानि सर्वाणि श्राद्धार्थं आनय, लक्ष्मण।" रामाज्ञया राघवः सर्वं यथोक्तं अकरोत्। रामः कर्कन्धु-इङ्गुदीशाखाः, विविधमूलानि च संहृत्य, तैः महद् शाखागृहं निर्मितवान्। जानकी सम्यक् पक्वं भोजनं कृत्वा रामाय न्यवेदयत्; योगकुंडे स्नात्वा रामः मुनिसं सेवितवान्। यदा सूर्यः मध्याह्नात् अतिक्रान्तः, पक्कवेलायां, तदा रामेण आहूताः सर्वे मुनयः आगताः। तदागतान् मुनीन् दृष्ट्वा वैदेही जनकनन्दिनी रामस्य समीपात् लज्जया अपसृत्य स्थितवती। विस्मयविस्तीर्णलोचना सा, कम्पमानाङ्गी, चिन्तयन्ती तस्थौ; ब्राह्मणाश्च श्राद्धार्थिनः तां नाजानन्। ब्राह्मणाः रामेण स्मरणपूर्वकं विधिवत् भोजिताः; सर्वाणि वैदिककर्माणि सम्यक् कृतानि। पुराणविहितं कर्म, वैश्वदेवपूर्वकं, समाचरितम्; ब्राह्मणभोजनानन्तरं पिण्डदानं क्रमेण दत्तम्। यथाशक्ति ब्राह्मणश्रेष्ठेभ्यः दक्षिणां दत्त्वा, तेषां निर्गम्य, रामः प्रियायै इदं वचनं अब्रवीत्—"सुकेशान्ते, आगतान् मुनीन् दृष्ट्वा कुतः त्वं अदृश्याः अभूः? सत्यम् एतद् कारणं शीघ्रं वद। यद्यपि कारणं अस्ति, तद् मम न गुप्तव्यं; त्वं मम प्राणैः लक्ष्मणेन च बद्धा, शुद्धस्मिते।" एवं पतिना उक्ता सा, नम्रवदना, साश्रुका राघवाय उवाच—"श्रृणु, प्रभो, यदत्र दृष्टं, तच्च विस्मयकरं; राम, स राजा यं त्वं पूजयसि, अत्र आगतः। द्वौ अपरौ भूषणैः भूषितौ अपि तत्र आस्ताम्; त्रयः रघुनन्दन, ब्राह्मणरूपिणः दृष्टाः। पितरं ब्राह्मणेषु अहं दृष्टवती, राघव; तं दृष्ट्वा लज्जया तव समीपात् अपसृत्य स्थितवती।" "त्वया ब्राह्मणाः भोजिताः, श्राद्धं च विधिवत् कृतम्; कथमेतैः वल्कलचर्मवस्त्रधारिभिः राजर्षयः स्युः? अहम् रिपुंहन्त्री, सत्यम् उक्तम्; कौसल्यया दत्तं कौसल्यया च वल्कलानि, तानि गच्छन्ति। तस्मात् कालात् आरभ्य वल्कलानि परिवास्य वने वसामि; इदं ज्ञात्वा मम दुःखं मा भूयात् इति न किञ्चिद् वदामि।" "न स्मरामि मातरं पितरं वा, रिपुघातिन्; कदा एषः वनवासस्य अन्तः भविष्यति, राघव? एतद् एव पुनः पुनः चिन्तयन्ती, अहं तव पादाभ्यां शपथं वदामि, प्रभो, एवं दिनानि यापयामि।" "कथं अहं स्वहस्तेन एतत् भोजनं राज्ञे समर्पयेयम्—यद् दासदास्याः अपि कदापि न भुञ्जीरन्?