रघुवंशश्रेष्ठः रामः, अवियोगा नाम्ना रमणीयं कुञ्जं तथा शुभं शुद्धवारि कुञ्जं अपि दृष्ट्वा हर्षितः अभवत्। तत्र पितृभ्यः पिण्डदानं कृत्वा मोक्षः लभ्यते इति महाप्रलयकाले ब्रह्मणा एव घोषणा कृताः। अतः, अत्रिं ऋषिं श्रुत्वा, रामः पुनःपुनः तत्र विधिवत् कर्माणि कर्तुं मनः संकल्प्य ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा यात्रा आरब्धवान्। सः ऋक्षपर्वतं अतिक्रम्य, वैदिशां नगरीं लंघयित्वा, चर्मण्वतीं नदीं पारं गत्वा, यज्ञपर्वतं प्राप्तवान्। ततः शीघ्रं तं पर्वतं अतीत्य, मध्यपुष्करे स्थित्वा, तत्र पितृभ्यः जलैः तथा सर्वदेवेभ्यः च तर्पणं कृतवान्। स्नानान्ते, रामः बुद्धिमान्, मर्कण्डेयमहर्षिं शिष्यैः सहितं आगच्छन्तं दृष्टवान्। सः समीपं गत्वा, सस्नेहं नमस्कृत्य, पप्रच्छ—‘भगवन्, अवियोगदायकः कुञ्जः कस्य दिशि अस्ति?’ तदा रामः स्वपरिचयम् अपि दत्तवान्—‘दशरथस्य अहं पुत्रः, रामः नाम्ना विख्यातः; अत्रेः आदेशेन शुभकुञ्जं द्रष्टुं आगतः। कृपया, तस्य स्थानस्य कुञ्जानां च विवरणं कथय।’ रामस्य एतद्वचनं श्रुत्वा, मर्कण्डेयः प्रत्युवाच—‘साधु राघव, पुण्यस्थले तीर्थयात्रायाः कारणेन आगमनं तव धर्म्यं। आगच्छ, स्वकुञ्जं पश्य; अस्मिन एव कुञ्जे सर्वेषां अवियोगः जायते, इह परत्र च, जीवतः मृतस्य वा।’ महर्षेः एतद्वचनं श्रुत्वा, रामः तत्र दशरथं राजा, भरतम्, शत्रुघ्नं, मातरः, अयोध्यायाः अन्यं जनं च स्मृतवान्। एवं चिन्तयन्, सायं समयः आगतः; राघवः ऋषिभिः सह सन्ध्यापूजनं कृतवान्। रात्रौ भ्रातृभिः पत्निभिः सह तत्र रामः शयनं कृतवान्। रात्र्याः अन्ते, जागरितः रघुनन्दनः, विवाहसमये पितृभिः, मातृभिः, बन्धुभिः, अयोध्यायां स्थितः इति दृष्टवान्। तत्र पत्नीया सहितः, ऋषिभिः परिवृतः उपविष्टः; लक्ष्मणः सीता च तं एवं दृष्टवन्तः। प्रातःकाले, ऋषयः सर्वं वृत्तान्तं रामाय कथयामासुः—‘यथार्थं एतत्, रघुवंशश्रेष्ठ, वस्तुतः एषा घटना।’ मृतं स्वप्ने दृष्ट्वा, श्राद्धकर्म विधेयम् इति शास्त्रवचनं अपि स्मारयामासुः; पितरः वृद्धिं, अन्नं च इच्छन्ति। भक्ताय स्वप्ने दर्शनं ददति, राघव; तव भ्रातृभ्यः, पितृभ्यः, भरतस्य च अवियोगः नास्ति। निश्चितं, राघव, चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि भविष्यन्ति; तस्मात्, वीर, दशरथस्य श्राद्धं कुरु। ऋषयः, तव भक्ताः, सर्वे सज्जाः—अहम्, जमदग्निः, भारद्वाजः, लोमशः, देवरातः, शमीकः—एते षड् द्विजश्रेष्ठाः। महाबाहो, श्राद्धार्थं द्रव्याणि आनय। मुख्यं द्रव्यं इङ्गुदीपिष्टपिण्डः, कर्कटीफलानि, आमलकानि, पक्वनारिकेलानि, उच्चावचमूलानि च। मार्गे प्राप्तं मांसं, विविधानि धान्यानि च, ब्राह्मणान् तर्पय, धर्मात्मन्। यः संयमितः, नियताहारः, पुष्करवनं आगत्य पितृभ्यः तर्पणं करोति, अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति। ‘स्नानार्थं महापुष्करं गच्छामः’ इति उक्त्वा, सर्वे ऋषयः प्रस्थिताः। ततः रामः लक्ष्मणं उवाच—‘शुद्धनेत्रं मृगं, यज्ञार्हं शशं, कृष्णशाकं, मधु च आनय।’ ‘श्रेष्ठं निम्बुकं, विविधानि मूलानि, पक्वं कपित्थं, अन्यानि फलानि च आनय।’ ‘शीघ्रं सर्वं श्राद्धाय आनय, लक्ष्मण।’ रामस्य आज्ञया, राघवः सर्वं यथानियं कृतवान्। रामः कर्कटीं इङ्गुदीं शाखाः, विविधानि मूलानि च संगृहीत्वा, तैः कुटीप्राकारं निर्मितवान्। जनकात्मजा जानकी, भोजनं सम्यक् पाच्य, रामाय अर्पितवती; योगकुण्डे स्नानं कृत्वा, रामः ऋषिभ्यः सेवा अकरोत्। सूर्यस्य मध्यगते, विधिवत् पाच्यसमये, रामस्य आमन्त्रणं कृत्वा सर्वे ऋषयः आगच्छन्। तान् आगतान् दृष्ट्वा, वैदेही जानकी रामस्य समीपात् लज्जिता, अन्यत्र स्थितवती। विस्मयविस्फारितनेत्रा, कम्पमाना, चिन्तयन्ती तिष्ठति; ब्राह्मणाः श्राद्धार्थं आगता, तां न जानन्ति स्म। रामः ब्राह्मणान् स्मृतिपूर्वकं विधिवत् तर्पितवान्; सर्वाणि वेदविधीनि यथानियमं कृतानि। पुराणविधिना, वैश्वदेवपूर्वकं, ब्राह्मणभोजनानन्तरं, पिण्डदानं क्रमशः दत्तम्। शक्त्यानुसारं ब्राह्मणश्रेष्ठेभ्यः दानं कृत्वा, तेषु निर्गतेषु, रामः प्रियतमे वाक्यम् उक्तवान्— ‘सुन्दरीभ्रू, आगतान् ऋषीन् दृष्ट्वा कुतः अदृश्याः अभवः? सत्यम् कारणं शीघ्रं कथय।’ ‘यद् कारणं, तत् मम न गुप्तं भवतु; त्वं मम जीवनेन, लक्ष्मणस्य च, बद्धा असि, शुद्धस्मिता।