मार्कण्डेयाश्रमः नाम्ना तेन महर्षिणा संस्थापितः, तत्र स्नात्वा शुद्धचित्तः पुरुषः वाजपेययागस्य फलमवाप्नोति। तत्र पापैः सर्वथैव विमुक्तः जनः दीर्घायुष्मान् भवति। ततः पुलस्त्यः उवाच— “भवतः पुरातनं चरितं पुनरपि कथयामि। यथा पुष्करतीर्थं रामेण संस्थापितं, तद्वः शृणुत। किल रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह चित्रकूटात् निर्गत्य, अत्रेः आश्रमं समुपेत्य तं महर्षिं पप्रच्छ— ‘भगवन्, के तीर्थराजानः? किमिदं पुण्यक्षेत्रं? तन्मे ब्रूहि यत्र गत्वा योगिभिः स्वजनैर्वा न वियुक्तो भवति पुरुषः। एष मे वनवासः, पितुः निधनं, भरतवियोगश्च—एतेन त्रिविधेन दुःखेन पीडितोऽस्मि।’ एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, स ब्राह्मणश्रेष्ठः महर्षिरत्रिः, दीर्घं ध्यानं कृत्वा, इदं वचनमुवाच— ‘साधु पृष्टं त्वया, रघुवंशवर्धन! मम पितरः प्रसिद्धं तीर्थं पुष्करं नाम संस्थापितवान्। तत्र द्वौ पर्वतौ, यज्ञसीमौ, प्रसिद्धौ स्तः; तयोः मध्ये तिस्रः पुण्यकुण्ड्यः—ज्येष्ठा, मध्यमाऽनुजा च। तत्र गत्वा पिण्डदानं कृत्वा दशरथं तर्पय; तत् तीर्थराजोऽयं सर्वक्षेत्रेषु श्रेष्ठः। हे रघुकुलश्रेष्ठ, तत्रावियोगाख्यं रम्यं कूपं, अन्यश्च पुण्यः शुद्धजलः कूपः अस्ति, रघुनन्दन। तत्र पिण्डप्रदानात् पितरः मोक्षं लभन्ते—एवं महाप्रलये पितामहः उक्तवान्। तत्र गत्वा, राघव, विधिवत् कर्माणि कुरु।’ इत्युक्त्वा, रामः ‘एवं करिष्ये’ इति प्रतिज्ञाय, तत्र गमनाय चित्तं समाहितवान्। स ऋक्षपर्वतान् अतिक्रम्य, वैदीशां नगरीं च, चर्मण्वतीं नदीं तीर्त्वा, यज्ञपर्वतम् अगच्छत्। शीघ्रं तत्रातिक्रम्य, मध्यपुष्करं प्राप्तवान्; तत्र पितॄन् जलैः सम्यक् तर्पयामास, सर्वान् देवांश्च। स्नानान्ते, स रामः प्राज्ञः, मार्कण्डेयमहर्षिं शिष्यमण्डलसमेतं तत्र आगच्छन्तं दृष्टवान्। स रामः, साक्षात् उपगम्य, साष्टाङ्गं प्रणम्य, पप्रच्छ— ‘भगवन्, कुतः स कूपः यत्रावियोगः लभ्यते? अहं दशरथस्य पुत्रः रामः नाम्ना, अत्रेः आदेशात् सौभाग्यकूपदर्शनाय आगतः। कृपया तस्य कूपस्य स्थानं तथा तेषां कूपानां विवरणं ब्रूहि।’ इति रामेण प्रोक्ते, मार्कण्डेयः प्रत्युवाच— ‘साधु, राघव, पुण्यं ते! यः तीर्थयात्रायै समागतः। आगच्छ, स्वकं कूपं पश्य—अत्रैव सर्वेषां अवियोगः सम्पद्यते, परत्रापि, इहापि, जीवतो मृतस्य वा।’ इत्युक्त्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता रामः, तदा दशरथं, भरतं शत्रुघ्नसहितं, मातरः, अयोध्यावासिनश्च स्मरन् स्थितः। एवं चिन्तयतः संध्याकालः प्राप्तः; स ऋषिभिः सह सायं सन्ध्यां सम्यक् अकार्षीत्। तत्रैव स रात्रौ भ्रातृभिः पत्नीभिश्च सह शयाने, रात्रेः अन्ते जाग्रतः रघुनन्दनः—कथ्यते—स्वप्ने अयोध्यायामेव, पित्रा मातृभिः च, बन्धुभिः परिवृतः, विवाहोत्सवकाले स्वयमेव स्थितः। तत्रैव भार्यया सह उपविष्टः, ऋषिभिः परिवृतः आसीत्; एवं लक्ष्मणः सीता च तं दृष्टवन्तौ। प्रभाते, ऋषयः सर्वमिदं रामाय न्यवेदयन्; ते ऊचुः—‘एवं हि, रघुकुलश्रेष्ठ, सत्यं वचनम्। स्वप्ने मृतपितरं दृष्ट्वा श्राद्धं कर्तव्यम्; पितरः वृद्धिं कामयन्ते, अन्नं च लालयन्ति। ते भक्तानां स्वप्ने दर्शनं ददति, राघव; न च ते भ्रातृभ्यः, पित्रा, भरतेन वा वियोगः अस्ति। निश्चितं, राघव, चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि भविष्यन्ति; तस्मात्, वीर, दशरथस्य श्राद्धं कुरु।’ ऋषयः अपि, ‘वयम्, जामदग्निः, भारद्वाजः, लोमशः, देवरातः, शमीकश्च—एते षड् द्विजश्रेष्ठाः—त्वदीयं श्राद्धं कर्तुं सिद्धाः स्मः। वीर, श्राद्धोपयोग्यं सर्वं द्रव्यं आनय।’ ‘मुख्यं तु इङ्गुदिपिष्टपिण्डं, बदर्यामलकानि, पक्वनारिकेलानि, विविधमूलानि, ऊर्ध्वाधःफलानि च। मार्गे प्राप्तं मांसं, विविधधान्यं च, ब्राह्मणान् तर्पय, श्राद्धेन, धर्मात्मन्। यः संयतः नियताहारः पुष्करवने पितृकार्यं करोति, अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति।’ इति। ततः सर्वे ऋषयः ‘स्नानाय महापुष्करं गच्छामः’ इत्युक्त्वा प्रस्थिताः। रामः तदा लक्ष्मणं प्रति उवाच—‘शुद्धनेत्रं मृगं, याज्ञिकं, शशकं, कृष्णशाकं, मधु च आनय। उत्तमानि निम्बूकानि, विविधमूलानि, पक्वानि कपित्थफलानि, अन्यानि च फलानि आनय।’ ‘एतानि सर्वाणि शीघ्रं श्राद्धाय आनय, लक्ष्मण।’ इति रामस्य आज्ञया राघवः सर्वं सम्यक् अकार्षीत्।