तत्र पुरुषाणां सुखं समुत्पद्यते, तथा समृद्धिः अक्षयः तपोयशश्च। तत्र त्रयः दीप्तिमन्तः शिखराः त्रयः च पुण्यप्रवाहाः सन्ति। एवं तत्र त्रयः पुष्कराः अपि विद्यन्ते; तेषां कारणं न ज्ञायते—एकः कनिष्ठः, एकः मध्यः, तृतीयः ज्येष्ठः पुष्करः इति। शिखराणां पुण्यप्रवाहाणां च नाम्ना ब्रह्मा विष्णु रुद्रश्च, एते त्रयः नित्यं तत्र स्थिताः। पृथिव्यां सर्वेषु स्थलेषु, हे महाबाहो, पुष्करात् पुण्यतरं नास्ति; तस्य वारि निर्मलं, निष्कलङ्कं, त्रिलोकविख्यातं च। ये पुण्यात्मानः पुष्करं पश्यन्ति, ते ब्रह्मलोकमार्गं साक्षात् पश्यन्ति; यः तत्र शतवर्षपर्यन्तं अग्निहोत्रं पूजयति— अथवा केवलं कर्तिकमासमेकं तत्र वसति—एवं कर्म न मया कृतं, नापि तेन कार्येण सिद्धं। अतः, पुत्र, त्वं यत्नं विना मृत्युम् जयसि, सर्वहरं मृत्युम्; तत्र देवाधिदेवः ब्रह्मा, लोकपितामहः, दृष्टः। पृथिव्यां कोऽपि मनुष्यः त्वया तुल्यः न भविष्यति; अहं तव तुष्टः, यः पञ्चवर्षे जन्मग्रहणं कृतवान्। मम वरात् त्वं दीर्घायुषां पदं प्राप्स्यसि, नात्र संशयः; एष मे शुभाशीः। सर्वे एवमाहुः—"यत्र यत्र लोकान् इच्छसि, तत्र गच्छ"; एवं मृकण्डोः पुत्रस्य कृपया प्राप्तेन, तेन आश्रमः स्थापितः, यः मार्कण्डेयाश्रमः इति प्रसिद्धः। तत्र स्नानं कृत्वा शुद्धः सन् वाजपेययज्ञफलम् आप्नोति। पुरुषः सर्वपापशुद्धः दीर्घायुः भवति; पुलस्त्यः उवाच—"अद्य अहं ते प्राचीनं इतिहासं कथयामि।" कथं पुष्करः पुण्यतीर्थं रामेण स्थापितं; पुरातने काले रामः सीता लक्ष्मणेन सह चित्रकूटात् निर्गतः। अत्रेः आश्रमं गत्वा, सः महर्षिं पप्रच्छ; रामः उवाच—"कानि पुण्यस्थलानि, हे महर्षे, कः पुण्यक्षेत्रः?" "हे महात्मन्, तं पुण्यस्थलं कथय, यत्र गत्वा मनुष्यः योगिभिः स्वजनैः च न वियुक्तः भवति।" "वनवासेन, राज्ञः मृत्युनाऽपि, भरतवियोगेन च, एतेन त्रिसन्तापेन अहं संतप्तः।" राघवस्य एतद्वचनं श्रुत्वा, विप्रश्रेष्ठः दीर्घं ध्यानं कृत्वा, वाक्यम् उवाच। अत्रिः उवाच—"सुपृष्टं, हे वीर, रघुवंशवर्धन; मम पितरः प्रसिद्धं तीर्थं पुष्करं स्थापितवान्।" तत्र द्वौ प्रसिद्धौ पर्वतौ, यज्ञसीमापर्वतौ, तयोः मध्ये त्रयः पुण्यसरोवराणि—ज्येष्ठः, मध्यः, कनिष्ठः। तत्र गत्वा दशरथं पिण्डदानेन तर्पय; तद् पुण्यतीर्थेषु श्रेष्ठं, पुण्यक्षेत्रेषु उत्तमं। हे रघुकुलश्रेष्ठ, तत्र अवियोगकूपः रम्यः, अन्यः शुभकूपः निर्मलवारिणः च अस्ति, हे रघुवंशानन्दन। तत्र पिण्डदानं कृत्वा पितरः मोक्षं यान्ति; एतद् ब्रह्मा महाप्रलये समये उक्तवान्। तत्र गच्छ, हे राघव, विधिं पुनः पुनः आचर; "एवं भविष्यति" इति उक्त्वा रामः तत्र गमनाय चित्तं कृतवान्। ऋक्षपर्वतान्, वैदिशां नगरं, चर्मण्वतीं नदीं च अतिक्रम्य, यज्ञपर्वतं प्राप्तवान्। ततः शीघ्रं मध्यपुष्करं प्राप्तवान्, तत्र पितरं जलैः देवांश्च तर्पयामास। स्नानान्ते रामः, बुद्धिमान्, मार्कण्डेयमहर्षिं शिष्यान् सहितं तत्र आगच्छन्तं अपश्यत्। समीपं गत्वा, विनयेन प्रणम्य, पप्रच्छ—"हे भगवन्, कः कूपः अवियोगप्रदः, कस्य दिशि स्थितः?" "अहं दशरथस्य पुत्रः, रामः इति मनुष्येषु प्रसिद्धः; अत्रेः वचनात् सुभगकूपदर्शनाय आगतः।" "भगवन्, तस्य स्थानस्य, कूपानां च स्थानं कथय"; रामस्य वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयः प्रत्युवाच। मार्कण्डेयः उवाच—"साधु, हे राघव, पुण्यं ते; तीर्थयात्रायाः हेतुना अद्य आगतः। आगच्छ, स्वं कूपं पश्य, यः वियोगं निवारयति; अस्मिन कूपे सर्वेषां अवियोगः जायते।" इह परत्र च, जीवन्मृतयोः च; एतद् महर्षेः वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता—तस्मिन काले रामः दशरथं, भरतं शत्रुघ्नं, मातरः, अयोध्यावासिनः च स्मृतवान्। एवं चिन्तयन् सन्ध्याकालः प्राप्तः; राघवः ऋषिभिः सह सायंतनपूजां अकरोत्। तत्र रात्रिं व्यतीयाय, भ्रातृभिः पत्निभिः सह; रात्र्याः अन्ते जागृतः रघुनन्दनः—कथ्यते, अयोध्यायां स्वपितरः, मातरः, अन्यैः च सह विवाहसमये, बन्धुभिः परिवृतः स्थितः। सः स्वपत्न्या सहितः, ऋषिभिः परिवृतः उपविष्टः; लक्ष्मणः सीता च तं एवं ददर्शतुः। प्रातः सर्वं ऋषिभिः कथितं; ऋषयः ऊचुः—"एवं, हे रघुकुलश्रेष्ठ, सत्यम् एतत्।" स्वप्ने मृतं दृष्ट्वा श्राद्धं कर्तव्यम्; पितरः वृद्धिं इच्छन्ति, अन्नं अपि लोलुपाः। ते भक्ताय स्वप्ने दर्शनं ददाति, हे राघव; तव भ्रातृभ्यः, पितरः, भरतः च वियोगः नास्ति।