ब्राह्मणाः तीर्थयात्रां कृत्वा स्वस्वगृहाणि जग्मुः। तेषां प्रस्थितानां पश्चात् मारीचः माकण्डेयः स्वगृहं प्रतिनिवृत्य पितरं प्रति वाक्यम् अवदत्। स तं पितरं उवाच— “ब्रह्मविद्भिः मुनिभिः अहं ब्रह्मलोकं नीतः, तत्र दीर्घायुषः कृतः, वरैः समनुगृह्य विमुक्तश्च। एतानि चान्यानि च मम दत्तानि, येन तव चिन्ता निवारिता। कल्पस्य आदौ च अन्ते च अहं नित्यं स्थितः भविष्यामि। ब्रह्मणा, लोककर्त्रा, भगवता प्रसादात् अहं पुष्करं गमिष्यामि, तत्र तपः करिष्यामि। तत्र अहं पितामहम्, देवेशं ब्रह्माणं, सर्वकामदं, सर्वदुःखनाशनं, पूजयिष्यामि। ब्रह्माणं, सर्वसुखदं, इन्द्रादीनां शरणं, लोकपितामहम् अहं तर्पयिष्यामि।” एवं माकण्डेयस्य वचनं श्रुत्वा महर्षिः मृकण्डुः परमं हर्षं प्राप, क्षणमेकं दीर्घं निश्वस्य, धैर्येण प्रहृष्टचित्तः वाक्यमिदम् अवदत्— “अद्य मे जन्म सफलं, जीवितं च सुसंपन्नम्। येन सर्वलोककर्त्ता पितामहः दृष्टः, तेन त्वया पुत्रेण कुलधारकः अभवम्। गच्छ त्वं, देवेशं ब्रह्माणं पुष्करे स्थितं पश्य; यः जगत्पतिं दृष्ट्वा, तस्य जरामरणयोः नास्ति। तत्र मनुष्याणां सुखं, समृद्धिः, अक्षय्यं तपः च जायते; तत्र त्रयः दिव्याः शिखराः, त्रयः च स्रोतांसि सन्ति। तथैव तत्र त्रयः पुष्कराः; तेषां हेतुम् न जानिमः—कनिष्ठः एकः, मध्यमः द्वितीयः, ज्येष्ठः तृतीयः पुष्करः। शिखरनाम्ना च पुण्यस्रोतसां नाम्ना च, ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः च—एते त्रयः सदा तत्र सन्निहिताः। पृथिव्यां सर्वेषु स्थलेषु, महाबाहो, पुष्करात् पुण्यतरं नास्ति; तस्य जलं विशुद्धम्, निर्मलम्, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। ये पुण्यात्मानः पुष्करं पश्यन्ति, ते ब्रह्मलोकमार्गं पश्यन्ति; यः तत्र शतसंवत्सरं हव्यकव्यम् आराधयेत्— अथवा एकस्य कार्तिकमासस्य वासं कुर्यात्, तादृशं कर्म अहम् अकरवम् न, न च तानि क्रियया सम्पादितानि। अतः, पुत्र, त्वं अल्पप्रयत्नेनैव मृत्युम्, सर्वहारिणं, विजित्य, तत्र देवेशः ब्रह्मा, लोकपितामहः दृष्टः। पृथिव्यां कोऽपि मर्त्यः त्वया तुल्यः न भविष्यति; त्वया पञ्चवर्षजन्मना अहं तुष्टः अस्मि। मम वरेण त्वं दीर्घायुषां स्थानं प्राप्स्यसि—नात्र संशयः; एष मे वरः। सर्वे एवमाहुः—‘येषां लोकानां गमनेच्छा, तत्र गच्छ।’ इति, मृकण्डोः पुत्रेण लब्धेन प्रसादेन, तेन आश्रमः स्थापितः, यः माकण्डेयाश्रमः इति प्रसिद्धः। तत्र स्नानं कृत्वा शुद्धः सन् वाजपेयस्य फलं लभते। मनुष्यः सर्वपापैः विमुक्तः दीर्घायुषी भवति। पुलस्त्यः उवाच—‘इदानीं अन्यं पुराणं चरितं कथयामि।’ कथं पुष्करं पुण्यतीर्थं रामेण स्थापितं, तद्वदामि। प्राचीनकाले रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह चित्रकूटात् निर्गत्य, अत्रेः आश्रमं प्राप्तः। तत्र स महर्षिं पप्रच्छ—“कानि पुण्यतीर्थानि, महर्षे, किम् पुण्यक्षेत्रम्?” इति। “किं तद् पुण्यक्षेत्रं, यत्र गत्वा मनुष्यः योगिभिः स्वजनैः च न वियुज्यते?” इति अपि पप्रच्छ। “अस्य वनवासस्य, पितुः निधनस्य, भरतवियोगस्य च, एतेन त्रिविधेन दुःखेन अहं पीडितः अस्मि।” इत्येवं राघवस्य वाक्यं श्रुत्वा, स ब्राह्मणश्रेष्ठः दीर्घं ध्यात्वा, वाक्यमिदं प्रोवाच। अत्रिः उवाच—“साधु पृष्टं त्वया, वीर, रघुवंशवर्धन; मम पितरः प्रसिद्धं तीर्थं पुष्करं स्थापयामास। तत्र द्वौ प्रसिद्धौ पर्वतौ, सीमायज्ञपर्वतौ, तयोः मध्ये त्रयः पुण्यकुण्डाः—ज्येष्ठः, मध्यमः, कनिष्ठः। तत्र गत्वा, दशरथस्य पिण्डदानं कुरु; तत् पुण्यक्षेत्रेषु श्रेष्ठम्, सर्वक्षेत्रेषु उत्तमम्। रघुनन्दन, तत्रैवावियोगाख्यः कूपः रम्यः, अन्यः च शुभः शुद्धजलः कूपः अस्ति, रघुवंशज। तत्र पिण्डदानात् पितरः मोक्षं लभन्ते; इदं पितामहः महाप्रलये उक्तवान्। तत्र गत्वा, राघव, पुनः पुनः कर्म कुरु।” इत्युक्त्वा, “एवं अस्तु” इति रामः तत्र गमनाय मनः अकल्पयत्। ऋक्षपर्वतान् अतिक्रम्य, वैदीशपुरं, चर्मण्वतीं नदीं च तीर्त्वा, यज्ञपर्वतं प्राप्तः। ततः शीघ्रं गत्वा, स मध्यपुष्करे स्थित्वा, तत्र पितॄन् जलैः तर्पयामास, सर्वान् देवांश्च। स्नानान्ते, बुद्धिमान् रामः, तत्र माकण्डेयमहर्षिं शिष्यैः सहितं आगच्छन्तं दृष्टवान्। स साक्षात् उपसंगम्य, प्रणिपत्य, पप्रच्छ—“भगवन्, कस्यां दिशि स कूपः, योऽवियोगदः?” इति। “अहं दशरथस्य पुत्रः, रामः नाम्ना प्रसिद्धः; अत्रेः उपदेशेन तं पुण्यकूपं द्रष्टुम् आगतः अस्मि। भगवन्, तस्य स्थानस्य तेषां च कूपानां देशं दर्शयतु।” इत्युक्ते, माकण्डेयः प्रत्युवाच। माकण्डेयः उवाच—“साधु कृतं, राघव, भगवांश्च भव; त्वं धर्मतः अत्र तीर्थयात्रां कृत्वा समागतः असि।