ऋषीणां सन्निधौ ब्रह्मा स्वयं तं बालकं दीर्घायुषं भविष्यतीति न्यघोषयत्। पितामहस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ऋषयः परमं सन्तोषं प्रापुर्य। तान् ऋषीन् निरीक्ष्य विस्मितचित्तः पितामहः ब्रह्मा उवाच—"कस्मिन्नर्थे यूयं आगताः? कोऽयं बालकः? सर्वं विस्तार्य कथ्यताम्।" ततो राजन्, ऋषयः तम् अवदन्—"अयं मृकण्डोः पुत्रः, अल्पायुष्कः; अस्यायुः दीर्घं कुरु।" बालस्य अल्पायुषः सति, स मुनिः तस्य उपनयनं कृत्वा, यज्ञोपवीतं दण्डं च दत्त्वा, विधिवत् शिक्षां च दत्तवान्। सः पितुः आज्ञया—"यः कश्चन भूमौ विचरन् दृश्यते, सः सविनयं त्वया अभिवादनीयः" इति—एवं उक्तः। तेन बालकेन भूमौ विचरता, तीर्थयात्रया च दिव्ययोगेन, वृद्धानां अभिवादनं नित्यं कृतम्। तत्र तस्य बालस्य प्रति उक्तम्—"दीर्घायुष्मान् भव" इति। "कथमिदं वाक्यं तव मम च सत्यं स्यात्?" इति ऋषयः पितामहम् अपृच्छन्। ततः पितामहः ब्रह्मा अवदत्—"सर्वथा वाक्यस्य सत्येनैव भूमिः प्रतिष्ठिता।" ब्रह्मा पुनरुवाच—"मार्कण्डेयस्य आयुः मम तुल्यं भविष्यति; कल्पारम्भे च कल्पान्ते च सः स्थास्यति, मुनिश्रेष्ठाः।" एवं ते ऋषयः स्वकार्यं सम्पन्न्य पितामहम् ब्रह्मलोकस्थं दृष्ट्वा, बालकं पुनः पृथिवीं प्रति प्रेषयामासुः। ब्राह्मणाः तीर्थयात्रां कृत्वा, मार्कण्डेयः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्; तेषां गमनानन्तरं सः पितरं प्रति अवदत्। "ब्राह्मणज्ञैः मुनिभिः अहं ब्रह्मलोकं नीतः; तत्र दीर्घायुषः कृतः, वरैः च सम्पूजितः, ततः मुमुच्ये।" "एतान्यन्यानि च मम दत्तानि, तव चिन्ता निवारिता; कल्पारम्भे च कल्पान्ते च अहं सततं भविष्यामि।" "ब्रह्मणः प्रसादेन, लोककर्तुः, अहं पुष्करं गच्छामि, तपस्यायै संनद्धः।" "तत्र अहं पितामहं ब्रह्माणं, देवेश्वरं, सर्वकामदं, सर्वविघ्ननाशनं च पूजयिष्यामि।" "सर्वसुखदं, इन्द्रादीनां शरण्यं, लोकपितामहं ब्रह्माणं तुष्टयिष्यामि।" मार्कण्डेयस्य वचः श्रुत्वा महर्षिः मृकण्डुः परमानन्देन पूरितः किञ्चिद् दीर्घं निश्वस्य तस्थौ। धैर्येण चित्तं संस्थाप्य, हृष्टमानसः, सः उवाच—"अद्य मम जन्म सफलं, जीवितं च सुसम्पन्नम्।" "येन लोकपितामहः दृष्टः, सः त्वमेव मम सुतः कुलधारकः जातः।" "गच्छ, देवेशं ब्रह्माणं पुष्करस्थं पश्य; तत्र जगन्नाथं दृष्ट्वा न जरां न मृत्युम् आप्नोषि।" "तत्र पुरुषस्य सुखं, श्रेयः, अक्षय्यं तपः च लभ्यते; तत्र त्रयः कान्ताराः, त्रयः स्रोतांसि च सन्ति।" "त्रयः पुष्कराख्याः, तेषां हेतुम् न वयं विद्मः; एकः कनीयान्, एकः मध्यस्थः, तृतीयः ज्येष्ठः पुष्करः।" "शिखराणि पुण्यानि स्रोतांसि च नाम्ना, ब्रह्मा विष्णु रुद्रः—एते त्रयः सदा तत्र सन्ति।" "पृथिव्यां सर्वेषु स्थलेषु, न किञ्चित् पुष्करात् पुण्यतरं; तस्य जलं शुद्धं निर्मलं त्रिलोक्यविख्यातं च।" "ये धन्याः पुष्करं पश्यन्ति, ते ब्रह्मलोकमार्गं द्रष्टुं शक्नुवन्ति; यः शतवर्षं तत्र वह्निं पूजयेत्—" "वा एकस्यां कार्तिकमासे पुष्करे वसेत्, सः फलमवाप्नोति; अहं तादृशं कर्तुं नाशक्नुवं, नापि कर्मणा सम्पादितम्।" "तस्मात् पुत्र, त्वं सहजेन मृत्युम् अतिक्रान्तः; तत्र देवेशः ब्रह्मा, लोकपितामहः, दृष्टः।" "पृथिव्यां न कोऽपि त्वत्तुल्यः; अहं त्वया तुष्टः, येन पञ्चवर्षे जातः।" "मम वरात् त्वं दीर्घायुषां मध्ये भविष्यसि, न संशयः; एष मम आशीर्वादः।" "एवं सर्वे वदन्ति—'येषु लोकेषु इच्छसि, तत्र गच्छ' इति; मृकण्डोः पुत्रात् प्राप्तेन अनुग्रहेण—" "तत्र तेन आश्रमः स्थापितः, यः मार्कण्डेयाश्रमः नाम्ना प्रसिद्धः; तत्र स्नानं कृत्वा, शुद्धः सन्, वाजपेयफलम् आप्नोति।" "पापात् मुक्तः पुरुषः दीर्घायुष्मान् भवति; पुलस्त्य उवाच—'अद्य ते पुरातनं चरितं कथयिष्यामि।'" "कथं पुष्करतीर्थं रामेण स्थापितम्, तद्वदामि; पुरा रामः सीतया लक्ष्मणेन च चित्रकूटात् निर्गत्य तत्र अगच्छत्।" "अत्रेः आश्रमं प्राप्त्वा, सः महर्षिं पप्रच्छ—'कानि तीर्थानि, किम् क्षेत्रं पुण्यतमम्?' इति रामः उवाच।" "'किं तत् पुण्यस्थलं ब्रूहि, यत्र गत्वा न योगिभ्यः न स्वजनात् च वियुक्तिः भवति?' इति।" "'वनवासेन, राज्ञः निधनात्, भरतवियोगेन च, एतेन त्रिविधेन दुःखेन पीडितः अस्मि।'" "एवं राघवस्य वचनं श्रुत्वा, स ब्राह्मणश्रेष्ठः, दीर्घं ध्यानं कृत्वा, इदं वाक्यं उवाच।" "अत्रिः उवाच—'साधु पृष्टं त्वया, वीर, रघुवंशवर्धन; मम पितरि प्रतिष्ठितं तीर्थं पुष्करं नाम प्रसिद्धम्।'" "तत्र द्वौ पर्वतौ प्रसिद्धौ, सीमायज्ञपर्वतौ; तयोः मध्ये त्रयः पुण्यकुण्डाः—ज्येष्ठः, मध्यः, कनीयान् च।" "'तत्र गत्वा दशरथं पिण्डैः तर्पय; तत् क्षेत्रेषु तीर्थेषु च श्रेष्ठम्।'" एवं संक्षेपेण, मार्कण्डेयस्य अद्भुतं चरित्रं, ब्रह्मणः अनुग्रहः, पुष्करतीर्थस्य माहात्म्यं च आसीत्।