देवानां प्रियोद्यमेन महतीं सरितं प्रति गन्तुं समारब्धं यथाज्ञप्तं, सा च देवी स्वसखीभिः सह पूर्वदिशं प्रति गन्तुं सज्जा बभूव। तासां मध्ये सर्वासां श्रेष्ठा सरस्वती समाख्याता, या पूर्वसरस्वत्याः जलं पिबन्ति ये पृथिव्यां मृगाः, ते अपि स्वर्गगामिनः भवन्ति यथा यज्ञैः द्विजश्रेष्ठाः। एषा पूर्वसरस्वती इह कामधुक् मणिरिव विज्ञेया। एवं सा महती नदी कामानां पूर्तेः कारणं जात्वा, दक्षिणदिशं निरीक्ष्य पश्यन्ती पश्चादपि पश्यन्ती बभूव। तया गङ्गायै प्रोक्तम्—"त्वं पूर्वदिशं प्रतिगच्छ, मां मा विस्मर, यथा आगता तथा पुनरागच्छ, हे देवि।" ततः भीष्मः पप्रच्छ—"कथं रामः अत्र मार्कण्डेयेनोपदिष्टः? कथं तयोः संयोगः जातः, कदा च, कथं च, हे महर्षे?" पुनः पृष्टवान्—"कस्य पुत्रः मार्कण्डेयः? कथं स महान् तपस्वी जातः? कुलं नाम च यथावत् श्रोतुमिच्छामि।" तदा पुलस्त्यः प्रोवाच—"शृणु पुनः मार्कण्डेयस्य उत्पत्तिं। प्राचीनकाले मृकण्डु नाम्ना प्रसिद्धः ऋषिः आसीत्। स भाग्यशाली भृगुपुत्रः स्वभार्यया सह वनवासं कृत्वा घोरं तपश्चरन् आसीत्। तस्य वनवासी काले पुत्रः जातः। स बालः पञ्चवर्षः सन् अपि बालभावे गुणैः प्रवरः दृष्टः, तं कश्चित् प्राज्ञः गृहाङ्गणे विचरन्तं अपश्यत्। स दीर्घकालं तत्र स्थित्वा तस्य नियतं कार्यं अवगम्य, तदा तस्य पिता पुत्रस्यायुः परिपृच्छति स्म।" मृकण्डु उवाच—"कियत् वर्षाणां आयुः अस्य, अल्पं वा बहु वा?" इति पृष्टे, स प्राज्ञः उक्तवान्—"तव पुत्रस्यायुः सृष्टिकर्त्रा षण्मासे एव विनिर्दिष्टम्, हे मुनिश्रेष्ठ; मा शुचः, एषा नूनं सत्यवाणी।" एवं वचः श्रुत्वा, हे भीष्म, स पिता ततः बालस्य उपनयनं कृतवान्। स च पित्रा उक्तः—"मुनीन् नमस्कुरु"—इति, स हृष्टः प्रणामं कृतवान्। जात्यन्तरविभागं न जानन्, सर्वान् एव प्रणम्य, पञ्चमासः पञ्चविंशतिदिनानि व्यतीतानि। तस्मिन्काले सप्तर्षयः तेन मार्गेण तत्र आगच्छन्। बालः तान् दृष्ट्वा सर्वान् प्रणम्य, दण्डमेकं मेखलां च धारयन्, तैः उक्तः—"दीर्घायुष्मान् भव।" तदनन्तरं, तस्य आयुः क्षीणं ज्ञात्वा, ते त्रस्ताः बालकं गृहीत्वा ब्रह्मणः समीपं जग्मुः। तत्र बालं विमोच्य, राजन्, ते ब्रह्माणं प्रणम्य सर्वं निवेदयामासुः। ब्रह्मणा सत्कृत्य श्रुत्वा, साक्षात् मुनिसामक्षं बालस्य दीर्घायुष्ट्वं घोषितम्। ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, मुनयः प्रहृष्टाः। सप्तर्षीन् दृष्ट्वा ब्रह्मा विस्मितः पप्रच्छ—"कस्मात् आगताः यूयं, कः एषः बालः, स्पष्टीकुरुत?" तदा मुनिभिः सर्वं निवेदितम्—"एषः मृकण्डुपुत्रः, अल्पायुष्कः; एषं दीर्घायुष्कं कुरु।" अल्पायुषि अपि स मुनिः उपनयनं कृत्वा, यज्ञोपवीतं दण्डं च दत्वा, उपदेशं च कृतवान्—"ये केनचित् पृथिव्यां विचरन्ति, तान् सर्वान् सत्कारपूर्वकं नमस्कुरु।" एवं पृथिव्यां विचरन् स बालः, तीर्थयात्रया च दिव्यसंयोगेन, वृद्धजनानां अभिवादनशीलः अभवत्। तत्रैव तेन उक्तम्—"दीर्घायुष्मान् भव" इति; तद्वचनं कथं तव सत्यं स्यात्? इति। तदा ब्रह्मा, लोकपितामहः, उक्तवान्—"सर्वथा वाङ्मये सत्येयं पृथिवी प्रतिष्ठिता।" ब्रह्मा उवाच—"मार्कण्डेयस्य आयुः मम तुल्यं भविष्यति; कल्पस्य आदौ अन्ते च स एव भविष्यति, हे मुनिश्रेष्ठ।" एवं, मुनयः ब्रह्मलोकस्थं ब्रह्माणं सम्प्राप्य स्वकार्यं सिद्धमिति ज्ञात्वा, बालं पुनः पृथिवीं प्रति प्रेषयामासुः। ब्राह्मणाः तीर्थयात्रां कृत्वा, मार्कण्डेयः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। तेषु निर्गतेषु, स पित्रे प्रोवाच— "मुनिभिः ब्रह्मलोकं नीतः, ब्रह्मदत्तदीर्घायुष्कः, वरप्राप्तः, विमुक्तश्च। एतानि चान्यानि च लाभानि मम प्राप्तानि, तव चिन्ता अपनीयते; कल्पादौ अन्ते च अहम् अविच्छिन्नतया स्थितः भविष्यामि। ब्रह्मणः प्रसादात्, लोकसृष्टिकर्तुः, अहं पुष्करं गमिष्यामि तपःकर्तुम्। तत्र ब्रह्माणं देवेशं सर्वकामदं, सर्वदुःखनाशनं पूजयिष्यामि। ब्रह्माणं सर्वसुखदं, इन्द्रादीनां शरणं, लोकपितामहं तर्पयिष्यामि।" एवं मार्कण्डेयवचनं श्रुत्वा, मृकण्डु महर्षिः परमसन्तोषेण पूर्णः क्षणमेकं दीर्घं श्वासमपि कृतवान्। धैर्येण मनः समास्थाप्य, हर्षयुक् तेन प्रोक्तम्—"अद्य मम जन्म सफलम्, मम जीवितं सुसिद्धम्। येन लोकपितामहः दृष्टः, तव पुत्रेण कुलधारकः अभवम्।" "गच्छ, देवानां प्रभुं ब्रह्माणं पुष्करे स्थितमवलोकय; यः लोकनाथं दृष्ट्वा, तस्य जरामरणयोः नास्ति भयम्।