सर्वे तीर्थानि पूर्वदिशि स्थितानि यत्र सरस्वती नदी प्राप्ता दृश्यते, तत्र स्नानस्य कश्चन नियमो नास्ति—भुक्त्वा अभुक्त्वा, दिवा वा निशि वा, यथाकामं स्नातुं शक्यते। तत् पुण्यस्थानं पूर्वेषां तीर्थानां मध्ये प्रमुखं स्मृतम्, पापनाशनं पुण्यवर्धनं च प्राणिनां कथ्यते। ये मनःशुद्धाः तत्र स्नानं कृत्वा, यथाशक्ति जनार्दनं पूजयन्ति, ते स्वर्गलोकं यान्ति। देवेषु विष्णुः श्रेष्ठः, यत्र सः सरस्वतीं सेवते, तत् परमं तीर्थं पृथिव्यां ब्रह्मपुत्रेण उद्घोषितम्। तस्मात् महोदयमिति तद् महतीं तीर्थभूमिं ज्ञात्वा, सरस्वती तत्र मन्दाकिनीं प्रति पश्यन्ती स्थितवती। तद् पुण्यस्थानं स्वयंभुवा सर्वेषां तीर्थानां मध्ये श्रेष्ठतमम् उद्घोषितम्, यत्र मन्दाकिनीसमानं पुण्यसमूहं प्राप्यते। तत्र देवैः स्तूयमाना सरस्वती देवी एकाकिनीव, दुःखार्ता विषण्णवदना तिष्ठन्ती दृष्टा। तदा ब्रह्मा तस्यै सौन्दर्ययुक्तां निर्मललोचनां सखीमसृजत्; हरिः अपि शीघ्रं पद्मलोचनां हरिणीं रूपेण तत्र प्रादुरभवत्। देवानां नाथः वज्रधारी अपि सुवर्णसमप्रभां सखीमसृजत्; नीलकण्ठः वृषध्वजः देवोऽपि तथैव। त्रिनेत्रः अपि सरस्वत्यै सखीमजनयत्; तासां सखीनां मध्ये सा देवी, राजन्, दिव्यसुन्दरीणां मध्ये विराजमानासीत्। आनन्देन देवाः यथाज्ञप्तं तां महानदीं प्रति प्रस्थिताः; ततः सखीभिः सह सा अपि पूर्वदिशं प्रति गन्तुं सज्जा बभूव। तासु सर्वासु सरस्वती श्रेष्ठा मता; ये पृथिव्यां वन्यपशवः पूर्वसरस्वतीजलपानिनः, ते अपि स्वर्गं यान्ति, यथा द्विजश्रेष्ठाः यज्ञैः। अत्र पूर्वसरस्वती कामधेनुसमा विज्ञेया। एवं सा महानदी सर्वकामप्रदा कारणं भवति; दक्षिणदिशं निरीक्ष्य, पश्चात् पश्चिमदिशं प्रति मुखं चकार। सा गङ्गां प्रति अवदत्—‘त्वं पूर्वदिशं गच्छ; मा मां विस्मर, यथा आगता तथा पुनः प्रतिनिवर्तस्व, हे देवि।’ ततः भीष्मः पप्रच्छ—‘कथं रामः अत्र मार्कण्डेयेन उपदिष्टः? कथं तयोः सङ्गमः अभवत्? कदा च समयः आसीत्, हे मुनिवर?’ ‘कस्य पुत्रः मार्कण्डेयः? कथं महातपाः सः जातः? तस्य वंशं नाम च यथावत् ब्रूहि, महर्षे।’ पुलस्त्यः उवाच—‘अहं पुनः मार्कण्डेयस्य उत्पत्तिं कथयामि। प्राचीनकाले मृकण्डुरिति प्रसिद्धः ऋषिः आसीत्। सः भृगुपुत्रः महाभाग्यवान्, भार्यया सह वने वसन्, घोरतपस्यास्थितः। तत्र वने तस्य पुत्रः जातः। बालः पञ्चवर्षीयः सन् अपि गुणैः श्रेष्ठः, प्राङ्गणे विचरन् कश्चित् प्राज्ञः तं दृष्टवान्। सः चिरकालं तत्र स्थित्वा, तस्य नियतकालं अवगम्य, तदा तस्य पिता पुत्रस्य आयुः विषये पप्रच्छ। ‘कति वर्षाणि आयुः—अल्पानि वा बहूनि वा?’ इति मृकण्डुना पृष्टः, सः प्राज्ञः एवं प्रोवाच—‘तव पुत्रस्य आयुः कर्त्रा षण्मासानि निश्चितम्, हे मुनिश्रेष्ठ; मा शुचः, एषः सत्यवचनः।’ एवं वचः श्रुत्वा, भीष्म, तदा तस्य पिता बालस्य उपनयनं कृतवान्। पिता पुत्रं आज्ञापयामास—‘मुनीन् नमस्कुरु।’ इति तेनोक्तः, सः हृष्टः प्रणामं कृतवान्। जातिव्यवस्थां न जानन्, सर्वेभ्यः जातिभ्यः सः प्रणम्य, पञ्चमासाः पञ्चविंशतिदिनानि अतीतानि। ततः तेन मार्गे सप्तर्षयः तत्र आगताः; बालः तान् दृष्ट्वा सर्वान् प्रणम्य, दण्डमेकलधारी तेषां समीपे स्थितः। तैः उक्तम्—‘दीर्घायुषी भव।’ इत्युक्त्वा, तं बालं दृष्ट्वा, तस्य आयुः लघु अवगम्य, ते भीता बालकं गृहीत्वा ब्रह्माणं प्रति गताः। तं मुञ्चित्वा, राजन्, ते ब्रह्माणं प्रणम्य, सर्वं निवेद्य, ब्रह्मा अपि तैः यथाविधि पूजितः। सप्तर्षीणां सन्निधौ ब्रह्मा उक्तवान्—‘अयं बालः दीर्घायुः भविष्यति।’ पितामहवचनं श्रुत्वा, ऋषयः सन्तुष्टाः। सप्तर्षीन् दृष्ट्वा ब्रह्मा विस्मितः पप्रच्छ—‘कस्मात् आगताः? अयं बालः कः?’ इति। तदा, राजन्, तैः सर्वं निवेदितम्—‘एषः मृकण्डोः पुत्रः, अल्पायुः; बालं दीर्घायुषं कुरु।’ अल्पायुषि सति, मुनिना उपनयनं कृतम्, यज्ञोपवीतं दण्डं च दत्तम्, उपदेशः कृतः। पिता उक्तवान्—‘यः कश्चन भूमौ विचरन् दृश्यते, तं सर्वं नमस्कुरु।’ इति। एवं सः बालः भूमौ विचरन्, तीर्थयात्रया च दैवयोगेन, वृद्धेभ्यः प्रणामं कर्तुं प्रवृत्तः। तत्र बालः उक्तः—‘दीर्घायुषी भव।’ अस्माकं वचनं तव वचनेन सह कथं सत्यं स्यात्? एवं तैः उक्तः, ब्रह्मा लोकपितामहः उवाच—‘सर्वथा सत्यवाक्येनैव पृथिवी प्रतिष्ठिता।’ ब्रह्मा उवाच—‘मार्कण्डेयस्य आयुः मम समाना भविष्यति; कल्पादौ च कल्पान्ते च, एवं मन्ये, मुनिश्रेष्ठ।’ एवं, ऋषयः ब्रह्मलोकात् पितामहेन कार्यसिद्धिं कृत्वा, तं बालं पुनः पृथिवीं प्रति प्रेषयामासुः।