आदित्याः तेषां प्रपितामहाः सन्ति स्म। तान् सर्वान्—पितॄन्, पितामहान्, आदित्यांश्च—समाहूत्यान् पुनः विरिञ्चिः सम्बोधितवान्। स उवाच—युष्माभिः पिण्डप्रदानादिकं कर्मात्र सदा स्वीकर्तव्यम्। यत्रात्र श्राद्धं क्रियते, तत्र तस्य अनन्तं फलम्। तत्र पितरः पितामहाश्च तृप्ताः सन्तः तैः हविर्दानैः पिण्डप्रदानैश्च तृप्तिं प्राप्नुवन्ति, स्वर्गं च गच्छन्ति। तस्मात् सर्वं परित्यज्य, पूर्वदिशि पिण्डदातृभावः स्वीकरनीयः; दत्त्वा पुत्रः पितॄन् सम्यक् तर्पयेत्। पूर्वस्यां दिशि यत्र देवेशः स्थितः, तत्रैव मूलतीर्थं प्रवदन्ति; तस्य दर्शनमात्रेण मोक्षः लभ्यते। तत्र जलस्पर्शेन जन्मबन्धनात् विमुक्तिः स्यात्; स्नानेन तु ब्रह्मणः पार्षदत्वं सदा लभ्यते। यः तत्र मूलतीर्थे स्नात्वा एकं भोजनमपि श्रद्धया ददाति, स स्वर्गं प्राप्नोति। यः स्नात्वा ब्रह्मभक्तेभ्यः धनं वा सुवर्णं वा ददाति, स स्वर्गे सुखेन रमते। पूर्वसरा स्वयम्भू-सारस्वती-स्नानस्य फलम् तपःयज्ञादिफलसमानम्; अतः तत्र किमन्यद् इच्छन्ति नराः? तत्र ये पुरुषाः तां पूर्वसरस्वतीं पिबन्ति, ते न केवलं मानुषा इत्युक्तं मार्कण्डेयेन। तत्र सरस्वत्याः स्नानं निःशेषं—भुक्त्वा वा, अभुक्त्वा वा, दिवा वा, रात्रौ वा—यथाकामं कर्तुम् अर्हन्ति। तद् तीर्थं पूर्वेषु सर्वेषु तीर्थेषु श्रेष्ठतमं स्मृतम्, पापक्षयकारि पुण्यवर्धनं च। ये शुद्धचित्ताः तत्र स्नात्वा यथाशक्ति जनार्दनं पूजयन्ति, ते स्वर्गं यान्ति। देवेषु विष्णुः श्रेष्ठः; यत्र सः सरस्वतीं सेवते, तत् परमं तीर्थं भूमौ ब्रह्मपुत्रेण घोषितम्। तस्मात् तद् महोदयतीर्थं ज्ञेयम्, यत्र सरस्वती मन्दाकिनीं प्रेक्ष्य तिष्ठति। तत् तीर्थं सर्वेषां तीर्थानां श्रेष्ठम् इति स्वयम्भुवा उक्तम्, यत्र पुण्यसमूहः मन्दाकिन्याः तुल्यः स्यात्। तत्र देवानां स्तुत्या सरस्वती एकाकिनी दुःखिता, शोकसन्तप्तचित्ता तस्थौ। तदा ब्रह्मा तस्यै सहचारिणीं निर्मितवान्, रम्यां विशुद्धलोचनां; हरिः अपि शीघ्रं मृगीरूपेण तत्र प्रादुरभूत्, पद्मलोचनः। इन्द्रः अपि सुवर्णाभां सहचारिणीं ससृज, नीलकण्ठः वृषध्वजः अपि तथैव। त्रिनेत्रः अपि सरस्वत्यै सहचारिणीं ससृज; ताभिः सहचारिभिः पर्युपास्यमाना सा सरस्वती दिव्याङ्गनासु शोभां जगाम। तदा देवाः प्रमुदिताः तां महतीं नदीं प्रति प्रस्थिताः; सरस्वती अपि सह सहचारिभिः पूर्वदिशं प्रति प्रस्थितवती। तासु सर्वासु सरस्वती एव श्रेष्ठा; ये च पृथिव्याम् मृगाः पूर्वसरस्वत्याः जलं पिबन्ति, ते अपि यज्ञैः द्विजश्रेष्ठवत् स्वर्गं यान्ति। एषा पूर्वसरस्वती इच्छापूरणरत्नवत् ज्ञेया। सा महती नदी सर्वकामफलप्रदा; दक्षिणदिशं दृष्ट्वा, पश्चिमदिशं प्रति मुखं चकार। तया गङ्गायै उक्तम्—"त्वं पूर्वदिशं गच्छ; माम् अविस्मृत्य, यथा आगता, तथा पुनः आगच्छ।" एवं तु, भीष्मः पप्रच्छ—"कथं रामः अत्र मार्कण्डेयेन उपदिष्टः? कथं तयोः संयोगः, कदा च सः जातः, हे मुने? मार्कण्डेयः कस्य पुत्रः, कथं महातपाः जातः, तस्य वंशं नाम च यथावत् ब्रूहि।" पुलस्त्यः उवाच—"शृणु, पुनः तव मार्कण्डेयस्य उत्पत्तिं कथयामि। पुरा मृकण्डु नाम्ना ख्यातः ऋषिः आसीत्। सः भृगुपुत्रः, भार्यया सह वनवासः, घोरं तपः आचरन्। तत्र तस्य पुत्रः जातः। बालः पञ्चवर्षीयः सन्, सद्गुणैः विशिष्टः, प्राङ्गणे विचरन्, कश्चित् प्राज्ञः तं दृष्टवान्। सः चिरकालं तत्र स्थित्वा, तस्य नियतं कार्यं ज्ञातवान्। तदा तस्य पिता पुत्रस्य आयुः पृष्टवान्—'कियद्वर्षाणि, न्यूनानि वा, बहूनि वा?' इति। तेन एवमुक्तः प्राज्ञः उवाच—'तव पुत्रस्य आयुः सृष्टिकर्त्रा षण्मासानि निश्चितम्; मा शोचः—एषा सत्यवाणी।' एवं श्रुत्वा, स पिता पुत्रस्य उपनयनं कृतवान्। सः पित्रा उक्तः—'ऋषीन् अभिवादय'; सः हर्षेण सर्वान् नमस्कृतवान्। सः न जातिव्यवस्थान् अवेत्त, सर्वान् जातीन् अभिवादयामास। पञ्चमासाः पञ्चविंशतिदिनानि च व्यतीतानि। तदा सप्तर्षयः तेन मार्गेण तत्र आगताः; बालकः तान् दृष्ट्वा सर्वान् प्रणम्य, दण्डमेखलाधरः आसीत्। ते तस्मै 'दीर्घायुष्मान् भव' इति उक्त्वा, तस्य आयुः क्षीणां दृष्ट्वा बिभ्युः। तस्य आयुः पञ्चदिनानि इति विज्ञाय, ते बालकं गृहीत्वा ब्रह्माणं ययुः। तं मुक्त्वा, राजन्, ते ब्रह्माणं प्रणम्य, सर्वं निवेदयामासुः, ब्रह्मा च तैः सम्यक् पूजितः।