तत्र पुण्ये तस्मिन्नेव देशे ये पुरुषश्रेष्ठाः तत्रैव प्राणत्यागव्रतम् उपवर्तयन्ति, ते मृत्युम् उपगम्य, सर्वभीतिविनिर्मुक्ताः ब्रह्मयानम् आरुह्य स्वर्गलोकम् यान्ति। ये च ब्रह्मविदः सन्तः तत्र लघुदानं यद् ददति, तस्य दानस्य शतजन्मसु फलं तैः विचारशीलैः उपभुज्यते। ये च तत्र भग्नास्थिसंचयस्य संस्कारान् कुर्वन्ति, ते ब्रह्मलोकम् प्राप्त्वा नित्यं प्रमुदिताः सन्तः तत्र रमन्ते। यत् किञ्चित् तत्र पूजनं जपः होमः वा देहिनां क्रियते, तस्य सर्वस्य ब्रह्मनिष्ठानां फलम् अनन्तम्। दीपदानात् तत्र इन्द्रियातीतां प्रज्ञां लभते, धूपदानात् ब्रह्मोपचितं स्थानम् आप्नोति। किं बहुना? यद् यद् तत्र संगमे दीयते, तत् सर्वं अनन्तफलप्रदं स्मृतम्, जीवतो वा मृतस्य वा। तत्र स्नानं जपः तर्पणं च अनन्तफलप्राप्तये कारणम्। तत्रैव रामः पितरं दशरथं प्रति पिण्डदानम् अकरोत्। तत्रैव माकण्डेयेन निर्दिष्टेन विधिना स पिण्डदानकर्म अकरोत्। तत्र चतुष्कोणसरोवरम् अस्ति, यत्र नराः पिण्डदानं कुर्वन्ति। ये च तत्र पिण्डं ददति, ते हंसयुक्तयानेन स्वर्गलोकम् यान्ति। तस्मिन् सरसि स्वयम् ब्रह्मा पितृयज्ञं अकरोत्। यज्ञविदां श्रेष्ठाः तत्र उत्तमदक्षिणासहितं यज्ञं अकरोत्। तत्रैव वसवः पितरः रुद्राश्च पितामहत्वेन ज्ञेयाः। आदित्याः तेषां प्रपितामहाः। सर्वे ते त्रयः गणाः आहूताः सन्तः विरिञ्चिना पुनः सम्बोधिताः — "युष्माभिः तत्रैव पिण्डप्रदानादिकं सदा ग्राह्यम्। यत् किञ्चित् तत्र पितृकर्म क्रियते, तत् अनन्तफलदं भवति।" तैः पितरः पितामहाश्च तर्पणाद्यैः तृप्ताः सन्तः तदन्नदानाद् स्वर्गं प्राप्नुवन्ति। अतः सर्वं परित्यज्य प्राचीदिशि पिण्डप्रदाता भवेत्, दत्त्वा पुत्रः सर्वान् पितॄन् तर्पयेत्। पूर्वदिशि यत्र स भगवान् प्रतिष्ठितः, तत् मूलतीर्थं स्मृतम्; तस्य दर्शनमात्रेण मोक्षः लभ्यते। तत्र जलस्पर्शात् जन्मबन्धनात् विमुक्तिः, अवगाहनेन ब्रह्मसमीपवासी भवति। यः कश्चित् तत्र मूलतीर्थे स्नात्वा अल्पमपि अन्नं श्रद्धया ददाति, स स्वर्गलोकम् आप्नोति। यः स्नात्वा ब्रह्मभक्तेभ्यः धनं वा सुवर्णं वा ददाति, स स्वर्गे प्रमोदते। किं पुनः, पूर्वसारस्वत्यां किम् अन्यत् प्रार्थ्यते? तत्र स्नानफलम् तपसः यज्ञस्य च समम् संतोषदं भवति। ये च पूर्वसारस्वतीं पिबन्ति, तान् न मर्त्यवत् मन्येत, इति माकण्डेयः ऋषिः उक्तवान्। तत्र सरस्वत्याः स्नानाय न कश्चित् नियमः — भुक्त्वा वा अभुक्त्वा, दिवा वा रात्रौ। तत् तीर्थं सर्वेषां तीर्थानां पूर्वे श्रेष्ठतमं स्मृतम्; पापनाशकं पुण्यजननं च। ये शुद्धचित्ताः तत्र स्नात्वा यथाशक्ति जनार्दनं पूजयन्ति, ते स्वर्गलोकम् यान्ति। देवेषु विष्णुः श्रेष्ठः; यत्र सः सरस्वतीं सेवते, तत् परमं तीर्थं भूमौ ब्रह्मपुत्रेण घोषितम्। अतः तद् महोदयतीर्थं ज्ञेयम्, यत्र सरस्वती मन्दाकिनीं प्रति पश्यन्ती तिष्ठति। तत् तीर्थं स्वयंभुवा सर्वेषां तीर्थानां श्रेष्ठतमं उक्तम्, यत्र मन्दाकिनीसमानं पुण्यसंगमम् लभ्यते। तत्र सरस्वती देवी देवैः स्तूयमाना, एकाकिनी मन्यमाना, दुःखार्ता दुःखितचेता तस्थौ। तदा ब्रह्मणा तस्याः सुन्दरी निर्मललोचना सखी सृष्टा; हरिः अपि शीघ्रं मृग्याकारः पद्मलोचनः तत्र प्रादुरासीत्। देवराजेन अपि कन्या कनकप्रभा सखी सृष्टा; नीलकण्ठेन वृषध्वजेन अपि तथा। त्रिनेत्रेण अपि सरस्वत्यै सखी सृष्टा; ताभिः सखीभिः निरीक्ष्यमाणा सा दिव्यस्त्रीणां मध्ये शोभाम् अवहत्। हृष्टाः देवाः तदा महतीं नदीं प्रति गन्तुं समारभन्त; ततः सखीभिः सह सा अपि प्राचीं प्रति यायात्। तासु सर्वासु सरस्वती श्रेष्ठा मन्यते; ये च पृथिव्यां मृगाः पूर्वसारस्वतीं जलं पिबन्ति, ते अपि द्विजश्रेष्ठवत् यज्ञेन स्वर्गं यान्ति; एषा पूर्वसारस्वती कामधेनुसमा ज्ञेया। सा नदी सर्वकामफलप्रदा; दक्षिणदिशं विलोक्य, पश्चिमदिशं प्रति मुखं चक्रे। तया गङ्गायै उक्तम् — "त्वं पूर्वदिशं गच्छ, माम् अविस्मर, यथागतं पुनः आगच्छ।" अथ भीष्मः पप्रच्छ — "कथं रामः अत्र माकण्डेयेन उपदिष्टः? कथं तयोः संगमः कदा जातः? माकण्डेयः कस्य पुत्रः? कथं महातपाः जातः? तस्य वंशं नाम च यथावत् वद।" पुलस्त्यः उवाच — "पुनः ते माकण्डेयस्य उत्पत्तिं कथयामि। पुराकाले मृकण्डु नाम्ना प्रसिद्धः ऋषिः आसीत्। स भृगुपुत्रः महाभाग्यवान्, भार्यया सह वने वसन् घोरं तपः अकरोत्। तस्य वने वसतः पुत्रः जातः। स बालः पञ्चवर्षः सन् अपि गुणैः अतीव श्रेष्ठः। एकदा स प्राङ्गणे विचरन् ज्ञातिना दृष्टः।