पुलस्त्य ऋषिः भीष्मं नृपश्रेष्ठं प्रीत्या उवाच—“शृणु, राजन्, सर्वमेतत्ते सम्यक् विस्तरेण कथयिष्यामि। एतदाकर्ण्य त्वं पुनर्न कदापि मोहं गमिष्यसि। यत् कारणेन प्रेतयो भवन्ति, केन च उपायेन तस्मात् विमुच्यन्ते, तदपि शृणु। प्रेतयो हि भीषणं नरकं यान्ति, यं देवाः अपि दुस्तरं मन्यन्ते। परन्तु सत्सङ्गेन, पुण्यक्षेत्रकथनैश्च, ये प्रेतयो जाताः, ते विमुच्यन्ते। श्रूयते, हे भीष्म, पूर्वं कश्चन ब्राह्मणः आसीत्, यः दृढव्रतः, सर्वत्र प्रसिद्धः, नित्यम् तुष्टिम् आस्थितः। स गृह एव स्वाध्यायनिरतः, योगाभ्यासपरायणः, जपहोमाभ्यां कालं यापयामास। स धैर्यकरुणासम्पन्नः, क्षमायाम् स्थितः, सत्यज्ञाननिष्ठः, अहिंसाशीलः, सौम्यचित्तः आसीत्। ब्रह्मचर्ये स्थितः, तपःयोगयुक्तः, पितृकर्मनिरतः, वेदकर्मसु च सजगः। परत्रभीत्या सत्यम् अनुवर्तते, मृदुवाक्, अतिथिपूजनरतः। दानयज्ञकृत्येषु तृप्तः, द्वन्द्वातीतः, स्वधर्मनिष्ठः, स्वाध्यायपरायणः। एवं स संसारस्य परित्यागेच्छया कर्माणि कुर्वन्, गृहस्थाश्रमे बहून् वर्षान् निनाय। कदाचित् तस्य चित्ते क्षेत्रयात्रायाम् एवं विचारः उत्पन्नः—‘इदं शरीरं पुण्यक्षेत्रतीर्थजलेन स्नात्वा शुद्धयेयम्।’ स शुद्धभावेन पुष्करे प्रातः स्नात्वा, जपप्रणामकृत्यं समाप्त्य, यात्रायै प्रस्थितः। मार्गे स घोरकण्टकवने, विहङ्गशून्ये, निर्जने, पञ्च जना दृष्टवान्, ये भीषणरूपिणः आसन्। तान् विकृतान्, अतीव उग्रान्, दारुणदर्शनान् दृष्ट्वा, तस्य हृदयम् किंचित् कम्पितम्, तथापि स स्थिरः अवस्थितः। स धैर्यं समालम्ब्य, दूरतः भयम् उत्सृज्य, मधुरया वाचा तान् अपृच्छत्—‘यूयं के, विकृतरूपिणः, कुतः आगताः? किम् कर्म कृतवन्तः, येन श्रेयः न प्राप्तम्? किं कारणम्, यत् यूयं सर्वे एवं सन्ति, क्व चायं मार्गः गम्यते?’ प्रेताः ऊचुः—‘वयं नित्यं क्षुधातृष्णया पीडिताः, महादुःखपरिवृताः, मूढचित्ताः, नष्टेन्द्रियाः, विमूढबुद्धयः। न वयं दिशं जानिमः, न देशं, न व्योम, न पृथिवीं, न स्वर्गं अपि। यत् दुःखं भवता उच्यते, तदेव अस्माकं सुखं स्यात्; अधुना सूर्यस्योदयं दृष्ट्वा प्रभातम् इव दृश्यते। अहं पर्यु्षितः इति प्रसिद्धः, अन्यः सूचिमुखः, तृतीयः शीघ्रगः, चतुर्थः रोहकः, पञ्चमः लेखकः। ब्राह्मणः उवाच—‘कथं प्रेताः, विविधकर्मजाः, नाम्ना प्रसिद्धाः? केन हेतुनाऽस्मिन्नेव नाम्ना विख्याताः?’ प्रेताः ऊचुः—‘अहं नित्यं नवं भोजनं खादामि, ब्राह्मणेभ्यः तु जीर्णं ददामि; अतः पर्यु्षितः इति प्रसिद्धः। अयं भोजनार्थी ब्राह्मणान् बहून् सूच्याः छिद्रयति; तस्मात् सूचिमुखः इति कथ्यते। अहं तु यदा कश्चन क्षुधितः ब्राह्मणः याचते, शीघ्रं तस्मात् पलायितवान्; तस्मात् शीघ्रगः इति। अयं तु सदैव गृहशिखरे स्वादु भोजनं भक्षयति, ब्राह्मणभीत्या; तत्र चित्तं उद्विग्नं, तस्मात् रोहकः इति। अयं तु याच्यमानः मौनं स्थित्वा, भूमिम् आखाति; स सर्वेषां पापिष्ठतमः लेखकः इति प्रसिद्धः। लेखकः कठिनेन याति, रोहकः शिरसा अधः पतति; सूचिमुखः शीघ्रगः च विकलः जातः। जीर्णः, लम्बग्रीवः, लम्बोदरः इति च कथ्यते; विस्तीर्णवृषणः, स्थूलोष्ठश्च, पापेन एवं जातः। एतत् सर्वं तवाख्यातं, स्वकथं च कारणेन सह; यदि श्रद्धा अस्ति, पृच्छ, पृष्टाः वयं वदामः।’ ब्राह्मणः उवाच—‘यावत् प्राणिनः पृथिव्याम् वर्तन्ते, सर्वे अन्नेन जीवन्ति; तवापि अन्नं तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ प्रेताः ऊचुः—‘अस्माकं भोजनं सर्वभूतैः गर्हितम्, तद् शृणु; शृण्वन् पुनः पुनः त्वं अस्मान् निन्दिष्यसि, हे ब्राह्मन्। प्रेताः तेषु गृहेषु खादन्ति, येषु शौचं नास्ति, कफमूत्रपुरीषैः, स्त्रीशोणितेन च मलिनानि। यत् स्त्रीभिः दग्धं, क्षिप्तं, उच्छिष्टयुतं, मलदूषितं, तदपि प्रेताः खादन्ति। यत् अशुद्धचित्तम्, लज्जारहितम्, हविरहितम्, व्रतरहितम्, तद् प्रेतभोजनम्। येषु गृहेषु वृद्धाः पूज्यन्ते न, स्त्रियः प्रभुत्वं लभन्ते, क्रोधलोभौ च वर्तेते, तत्र प्रेताः खादन्ति। स्वभोजनस्य उक्तौ मे लज्जा जायते; अतः अन्यत् किञ्चन दुःखतरं वक्तुं न शक्यते। वयं त्वां व्रतनिष्ठं पृच्छामः—कथं प्रेतभावस्य नाशः स्यात्? ब्रूहि तपोधन, कथं न प्रेतो भवति?’ ब्राह्मणः उवाच—‘यः पुरुषः एकरात्र, द्विरात्र, कृच्छ्र, चान्द्रायणादीनि व्रतानि नियमितः आचरति, स प्रेतो न भवति। यः नित्यं एकत्रिंशत्, पञ्च, एकं वा अग्निं सेवते, सर्वभूतदया युक्तः, स प्रेतो न भवति। यः मानापमानयोः समः, सुवर्णमृत्तिकयोः समदृष्टिः, शत्रुमित्रयोः समः, स प्रेतो न भवति।’ एवं पुलस्त्येन भीष्माय धर्म्यम् आख्यानं निवेदितम्।