पातालवासिनः ते नागाः स्वान्तःसन्तुष्टाः किञ्चित्कालं तत्र स्थित्वा पुनः विचारयामासुः—“पाण्डववंशसमुत्पन्नः भरतनाम्ना महान् कीर्तिमान् राजा भविष्यति; दैवयोगेन अस्माकं विनाशं करिष्यति।” ततोऽन्योन्यं पृच्छन्तः स्म—“कथं त्रैलोक्यनाथः सर्वपितामहः सृष्टिकर्ता, येन विश्वं पूज्यते, अस्मासु शापं दत्तवान्?” तेषां तु एकः अन्यः शरणं नास्ति, केवलं विष्वचिनं देवमृत्याश्रयन्ते स्म। स देवः वैराजस्य दिव्ये निकेतने वर्तते। स देवः तु तत्र पुष्करे यज्ञं कुर्वन् वर्तमानः। तं गत्वा सम्पूज्य यदा सन्तुष्टो भविष्यति, तदा वरं दास्यतीति तैः निश्चितम्। एवं निश्चित्य सर्वे नागाः पुष्करं जग्मुः। यज्ञपर्वतम् आसाद्य शिलातटे शरणं जगृहुः। तत्र तान् श्रान्तान् नागान् दृष्ट्वा शीतलाः सलिलधाराः उत्तरतो निर्गत्य सर्वान् सान्त्वयन् प्रवहन्त्यः। ततः भारतश्रेष्ठ, पृथिव्यां नागतीर्थं समुत्पन्नम्। केचित् तद् नागकुण्डमिति, अन्ये तु नद्याख्यया प्रख्यातम्। सर्वतीर्थपावनं तत् स्थलम् नागविषनाशनं भवति; यः पञ्चमीं शुक्लपक्षे तत्र स्नानं करोति, तस्य वंशे कदाचित् नागपीडा न भवति। ये च तत्र पितृकार्याणि कुर्वन्ति, तेषां ब्रह्मा परमं स्थानं ददाति—अत्र न संशयः। नागभयं ज्ञात्वा ब्रह्मा, लोकपितामहः, तदा तैः पूर्वोक्तं वचनं पुनः प्रोवाच—“सा पञ्चमी पुण्या, शुभा, सर्वपापप्रणाशिनी।” तस्मिन् दिव्ये दिने नागसम्बन्धि कार्यं सम्पूर्णम्। तस्मिन् दिने यः कश्चित् कट्वम्लं सर्वथा वर्जयति, नागांश्च क्षीराभिषेकेन स्नापयति, तस्मै नागाः स्नेहिताः भवन्ति। भीष्म उवाच—“शिवदूती कथं जाताऽभूत्? केन च स्थापिताऽसौ? एतत् सर्वं यथावत् श्रोतुमिच्छामि।” पुलस्त्य उवाच—“शिवा, तपस्यासक्तमना, नीलाचलं जगाम। जटाजूतसमुत्पन्ना सा घोरा शक्तिरस्याः; तस्याः व्रतमिदं शृणु—दीर्घकालं तपः कृत्वा अहं सर्वं जगद् भक्षयिष्यामि।” एवं निश्चित्य सा देवी तेजस्विनी पञ्चाग्नितपः समारभत। अन्यस्मिन् काले, तस्याः परं तपः कुर्वत्याः, रुरुनाम्ना असुरो बभूव, ब्रह्मणा वरप्राप्तः। सागरमध्ये रत्नपुरी नाम पुरी, या परमधनाढ्या; तत्र स दैत्यपतिः वसति, सर्वदेवभीषणः, सह शतसहस्रकोटिभिः श्रेष्ठासुरैः परिवृतः। सर्वासुरैः पूजितः, दीप्तिमान् द्वितीय इव नमुचिः, स कालेन महता लोकपालपुरीं जगाम। विजयं कामयमानः स्वसैन्येन परिवृतः, स देवैः सह वैरं चकार। तस्मिन् महासुरे समुत्थिते, सागरजलं शीघ्रतरं व्यगाहत। पर्वतानां शिखरेषु पर्यवहत्, नागमकरमत्स्यसंघैः पूर्णम्। तत्र देवद्विषां गणाः, विचित्रायुधभूषणैः भूषिताः, सागरजलात् समुत्थाय, भीषणा महाबलिनः सन्नद्धाः, युद्धकुशलाः, बहवः। तत्र दैत्यारूढगजाः, घटितरथाः, स्वनद्भेरीसहिताः, महाविभूतिसम्पन्नाः, तदा बभूवुः। ते महामत्स्यरूपधारिणः, बलं दर्शयन्तः, कनकपाशैः बद्धा अश्वाः, रोहितमत्स्यसदृशाः, जलतीरे दृष्टाः। सर्वे तैः सह संयोज्य, शतसहस्रकोट्यः शीघ्रं निर्गताः, सूर्यरथसदृशवेगाः, इन्द्रदण्डयुक्ताः, अच्युतयष्टिकाः। तेषां रथाः, यन्त्रपीडिताङ्गाः, पताकाविलासिनः, घोषं कुर्वन्तः, नौकायां स्थिताः सैनिकाः, तरणाय उत्सुकाः, उत्तमायुधधारिणः। युद्धे युद्धे विजिताः, तेषां प्रचण्डा असुरानुचराः, विशेषतः देवेषु भग्नेषु, दीप्तिमन्तः बभूवुः। असुराः सर्वान् देवतान् इह च तत्र च धावन्तः, तदा सर्वे देवगणाः भीताः पलायिताः। ते नीलाचलं जग्मुः, यत्र सा देवी तिष्ठति—भीषणा, तपसा समन्विता, शिवस्य पराशक्तिः। सा देवी कालरात्रिरूपिणी, संहारकारिणी, तदा देवगणान् भीतान् सन्दृष्ट्य, आश्चर्यम् अवदत्—“नाहं पृष्ठतः किंचित् आपतन्तं पश्यामि। किमर्थं सर्वे देवाः, इन्द्रमुख्याः, पलायन्ते?” देवाः ऊचुः—“एष दैत्यपतिः रुरुः, भीमबलः, आगच्छति; चतुर्विधबलसमेतः, तस्मात् वयं दुःखिता, शरणं त्वां प्राप्ताः।” देवानां वचः श्रुत्वा, सा देवी सस्मितम् अञ्जलिं व्यदधात्; तस्याः हासात्, मुखात् शोभनाः स्त्रियः समुत्पन्नाः। सर्वासां हस्तयोः पाशाङ्कुशाः, उन्नता स्तनयुग्मानि, त्रिशूलधारिण्यः, भीषणाः, दंष्ट्राङ्कुशमुख्यः। सर्वाः शिरसि मुकुटमाल्ययुक्ताः, जृम्भितदंष्ट्राः, अनीककण्ठाः, भीषणनिनादैः सर्वाणि भूतानि कम्पयन्त्यः। केचित् श्वेताम्बरधारिण्यः, केचित् विविधवस्त्रधारिण्यः, केचित् नीलवस्त्रपरिधानाः, केचित् रुधिरास्वादनलोलुपाः। तासां मुखानि नानारूपाणि, देहानि च नानाविधानि; ताभिः परिवृता देवी, सुराणां अभयप्रदा बभूव। सा उवाच—“मा भैष्ट देवाः, शुभं भवतु!” एवमुक्त्वा, रुरुः चतुर्विधबलसमेतः तत्र समुपस्थितः। स नीलगिरिः, देवयानपथः, शरणं च, तया देवी समुपगम्य, तत्र देवसेनायाः संकुलतां दृष्ट्वा—इति।