ब्रह्मा उवाच – “यः जरत्कारुरिति ख्यातः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, स जन्म लेष्यति। तस्यै कन्यायाः जरत्कारु नाम्नः दातव्यं; तस्याः पुत्रः भविष्यति।” स ब्राह्मणः, यः तव वंशस्य पावकः, सर्वान् नागान् रक्षिष्यति। एवं मया नागानां मनुष्याणां च संधिः स्थापितः। तस्मात् सर्वे श्रुणुत धर्मज्ञाः – सुतालं, विटलं, तथा तृतीयं तलातलम् – एते त्रयः निवासस्थानानि वः दत्तानि। तत्र गच्छत; तत्र मम आज्ञया विविधान् सुखान् अनुभविष्यथ। सप्तमे काले पर्यन्तं तत्र स्थातव्यम्; ततः वैवस्वतकल्पारम्भे कश्यपवंशजः कश्चित् उद्भविष्यति। स देवतानां सर्वेषां उत्तराधिकारी, सुपर्णः, नागभक्षकः भविष्यति। तदा नागसन्ततिः तेजस्विना तेन उपभक्षिता भविष्यति। एषा घटना निःसंशया सर्वेषां वः घटिष्यति; यः कश्चित् नागः क्रूरः, अनियमितः, स विनष्टः भविष्यति; अन्यथा न। यथाकालं जीवितानि भक्षयत, तथा मानवैः पीडिताः सति। ये मानवाः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमन्त्रैः, बन्धनैः रक्षिताः – तेषां भीतिः वः कर्तव्या; मनः अन्यत्र न योजयेत; अन्यथा विना संशयं वधः भविष्यति। एवं ब्रह्मणा उपदिष्टाः सर्वे नागाः सुतालं नाम स्थलं गताः। तत्र सर्वे विविधैः सुखैः रममाणाः, रासातले क्रीडया स्थिता। एवं चतुर्मुखात् शापं वरं च प्राप्य, पातालस्थाने सुखेन स्थिताः। कालातीतः पुनः चिन्तयन्ति – “भरतः नाम राजा पाण्डववंशसम्भवः, महतीं कीर्तिं प्राप्य, दिव्येन उपायेन वधं करिष्यति। त्रैलोक्यनाथः, सर्वस्य पितामहः, प्रजापतिः, जगत्पूजितः, कथं नः शापं दत्तवान्?” विष्वचिनः देवः विना अन्यः कोऽपि शरणं नास्ति। वैराजे महालये स देवः तिष्ठति। स देवः पुष्करे यज्ञं कुर्यात्; तं प्रसन्नं कृत्वा वरं प्राप्नुयाम। एवं निश्चित्य सर्वे नागाः पुष्करं गच्छन्ति। यज्ञगिरिं सम्प्राप्त्य शिलातले शरणं गृहीतवन्तः। नागान् श्रान्तान् दृष्ट्वा, शीतलस्रोतांसि उत्तरतः प्रवहन्ति, सर्वान् सुखं ददाति। ततः, हे भारतश्रेष्ठ, नागतीर्थं भूमौ उत्पन्नम्; कश्चित् नागकुण्डं, अन्ये नदीमिति वदन्ति। तत् पुण्यतीर्थं सर्वतीर्थानां विषनाशनं; पञ्चमीं शुक्लपक्षे स्नानं कुर्वन्तः, तेषां वंशे नागैः कदाचित् दुःखं न भविष्यति; ये पितृकार्यं भूमौ कुर्वन्ति, तेषां ब्रह्मा परमं स्थानं दास्यति; निःसंशयम्। नागभीतिं ज्ञात्वा ब्रह्मा, लोकपितामहः, पुनः पूर्वोक्तं वचनं नागेभ्यः तदा उवाच – “पञ्चमी तिथिः पुण्या, शुभा, पापनाशिनी। तस्मिन्नेव दिवसे नागसम्बन्धितं कार्यं सम्पन्नम्; तस्मिन्नेव दिवसे, यः तीक्ष्णं अम्लं च सर्वथा त्यजति, दुग्धेन नागान् स्नापयति, तस्य नागाः स्नेहशीलाः भवन्ति।” भीष्म उवाच – “शिवदूती कथं समुत्पन्ना? केन स्थिता?” “सर्वं तत्त्वेन कथय, महात्मन्।” पुलस्त्य उवाच – “शिवा तपस्यार्थं नीलगिरिं प्राप्तवती। जटाजुतसम्भवा, तस्याः शक्तिः, तव शृणु – दीर्घकालं तपः कृत्वा, अहं सर्वं जगत् भक्षयिष्यामि।” एवं संकल्प्य, तेजस्विनी देवी पञ्चाग्नितपः आरब्धवती। अन्यस्मिन् काले, सा देवी परमं तपः कुर्वन्ती, रुरुः नाम असुरः महातेजाः, ब्रह्मणा वरप्राप्तः। समुद्रे रत्नपुरी नाम नगरी, अतिसम्पन्ना। तत्र स दैत्येश्वरः तिष्ठति, सर्वदेवान् भयकरः; असुराणां शतसहस्रकोटिभिः सेवितः। असुरैः पूजितः, द्वितीयः नमुचिः इव दीप्तिमान्। दीर्घकालं, स लोकपालनगरं गतः। जयकामः, सेनया सहितः, देवैः वैरं आरब्धवान्। स महासुरः उत्तिष्ठति, तदा समुद्रजलं शीघ्रं प्रवाहितम्। गिरिशिखरेषु व्याप्तं, नागैः, मकरैः, मत्स्यैः सहितम्; तत्र देवशत्रवः, अद्भुतायुधैः, कवचैः भूषिताः। भयङ्करः महाबलः, युद्धकुशलः, समुद्रजलात् विशालः सेनायाः प्रादुर्भावः। तत्र दैत्यसेनायुक्ता गजाः, घंटायुक्तरथाः, समृद्ध्याः सहिताः। ते समुद्रकच्छे महान्मत्स्यरूपेण आगच्छन्ति, वीर्यं दर्शयन्ति; सुवर्णशृङ्खलाभिः बद्धाः अश्वाः, रोहितमत्स्यवत् जलकच्छे प्रकटिताः। तेषां सहिता, शतसहस्रकोटिभिः शीघ्रं आगच्छन्ति; सूर्यरथसदृशं वेगं, इन्द्रदण्डयुक्तं, अविच्छिन्नवल्कलैः। रथाः, यन्त्रैः दब्धाङ्गाः, पताकाभिः चंचलाः, घोषं कुर्वन्ति; योधाः, नौकासु स्थिताः, पारगमनाय उत्सुकाः, उत्तमायुधानि धारयन्ति। युद्धे युद्धे विजयी, असुरानुगा तीव्रतेजाः, विशेषतः देवाः तत्र युद्धे भग्नाः। असुराः सर्वान् देवान् इह तत्र अन्वधावन्त; तदा सर्वे देवगणाः, भयेन अभिभूताः, पलायनं कुर्वन्ति। ते नीलमहागिरिं गच्छन्ति, यत्र देवी स्वयम् स्थिताः – भयङ्करी, तपशक्ति-सम्पन्ना, शुभा, शिवस्य परमशक्ति। सा देवी कालरात्रिः, संहारकारिणी, तदा देवान् द्रष्टुम् आगता, भयभीतान्, विमूढान्।