ब्रह्मा भगवान् नागान् इत्येवमुवाच—"युष्माभिः दष्टाः मनुष्याः पशवश्च शीघ्रं नश्यन्ति; मम शक्त्या यूयं सततम् मनुष्याणां विनाशकारिणः सन्तः, तस्मात् मम घोरकोपात् अस्मिन्नेव युगे, वैवस्वतमन्वन्तरे, भवतां वंशे भीषणः विनाशः भविष्यति। तथैव सोमवंशजः अन्यः राजा जनमेजयः सर्पसत्रे वह्नौ यूयं दास्यति। पुनश्च गरुडः भवतां पुत्रान् मातुलांश्च भक्षयिष्यति; तेन सर्वे दुष्टचित्ताः यूयं विनशिष्यथ।" एवं ब्रह्मणा सहस्रं नागकुलानां शापः कृतः, एकः शेषः अवशिष्टः। तदा ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा, श्रेष्ठाः सर्पाः कम्पमानाः अभवन्। ते भगवतो पादौ पतित्वा, भीताः वाक्यमिदम् ऊचुः—"प्रभो, त्वं सृष्टिकर्ता, अस्माकं स्वभावः विकटः; त्वमेव हि नः विषयुक्तान्, क्रूरान्, दंष्ट्रिलान् कृतवान्; किमर्थं पुनः अस्मान् शापयसि?" तदा ब्रह्मा उवाच—"यदि विकृतबुद्ध्या अहं यूयं सृष्टवान्, तर्हि किम्? निर्भयं जीवांश्च भक्षयध्वम्।" नागाः पुनरूचुः—"देवेश, नियमं स्थापय, मनुष्याणां च अस्माकं च पृथक् स्थानानि कुरु; संधिं च कुरु।" "यः त्वया दत्तः शापः, यत् मनुष्यः जनमेजयः सर्पसत्रे अस्मान् विनाशयिष्यति, सः अस्माकं परमं नाशं करिष्यति।" तदा ब्रह्मा अवदत्—"जरत्कारुरिति विख्यातः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः ब्राह्मणः जन्म लप्स्यते; तस्मै कन्या जरत्कारु दातव्या; तस्याम् अपत्यं भविष्यति। सः ब्राह्मणः भवतः कुलस्य शुद्धिकर्ता, रक्षिता च भविष्यति। एवं अहं नागानां मनुष्याणां च संधिं स्थापयामि।" "तस्मात् सर्वे मम वचनं शृणुत; सुतलः, वितलः, तृतीयः तलातलः—एतानि त्रीणि वासस्थानानि भवद्भ्यः दत्तानि; तत्र गच्छध्वम्। मम आज्ञया तत्र नानाविधम् सुखं भोक्ष्यध्वम्। सप्तमे काले यावत् तिष्ठध्वम्; पुनः वैवस्वतस्य युगारम्भे कश्यपवंशजो भविष्यति। सः सर्वदेवाधिपः सुपर्णः, सर्पभक्षकः; तदा दीप्तिमान् भवतः सन्ततिं भक्षयिष्यति।" "एष एव निश्चितं भवद्भ्यः भविष्यति—न संशयः। ये सर्पाः क्रूराः, दुर्नयाः, ते नश्यन्ति; अन्यथा न भविष्यति। कालेन नियोज्यं भूतानि भक्षयध्वम्, तथैव मनुष्यैः पीडायाम्। ये मनुष्याः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमन्त्रैः, बन्धनैः रक्षिताः, तेषु भीताः भवितव्यं, चेतसि अन्यत्र न गन्तव्यम्; अन्यथा विनाशः भविष्यति।" एवं ब्रह्मणः उपदेशेन सर्वे सर्पाः सुतलनाम्नि स्थले जग्मुः। तत्र सर्वे रासातले क्रीडया नानाविधं सुखं आस्वाद्य स्थिताः। एवं चतुर्मुखात् शापं च वरं च लब्ध्वा, पातालवासे तुष्टचित्ताः निवसन्। कालान्तरे पुनः विचारं चक्रुः—"पाण्डववंशसम्भवः महायशाः भरतः राजा भविष्यति; तेन दिव्ययोगेन अस्माकं विनाशः भविष्यति।" "कथं त्रैलोक्यनाथः, प्रजापतिः, सर्वसृष्टिकर्ता, विश्वपूजितः, अस्मासु शापं स्थापयति?" "विष्वचिनं देवम् ऋते अन्यः नः शरणं नास्ति; वैराजस्य दिव्ये गृहे सः देवः वर्तते।" "सः देवः इदानीं पुष्करे यज्ञं करोति; तं गत्वा तुष्टिं यामः; तस्य प्रसादेन वरं लभेम।" एवं निश्चित्य सर्वे नागाः पुष्करं जग्मुः। तत्र यज्ञपर्वते शिलातटे शरणं प्राप्तवन्तः। तान् नागान् श्रान्तान् दृष्ट्वा, शीतलाः जलधाराः उत्तरदिशं प्रवहन्त्यः, सर्वान् सन्तोषयन् निर्जग्मुः। ततः, भारतश्रेष्ठ, पृथिव्याम् नागतीर्थमुत्पन्नम्। केचित् तं नागकुण्डमिति, अन्ये नदीमिति वदन्ति। तत् सर्वतीर्थमयं पुण्यस्थानं सर्पविषनाशनम्; यः पञ्चमीं शुक्लपक्षे स्नाति, तस्य वंशे सर्पाः कदापि न क्लेशं कुर्वन्ति। ये च तत्र पितृकार्यं कुर्वन्ति, तेषां ब्रह्मा परमं स्थानं दास्यति—न संशयः। नागभयम् अवगत्य, ब्रह्मा लोकपितामहः, तदा नागान् पुनः पूर्वं वाक्यमवदत्—"सा पञ्चमी पुण्या, शुभा, सर्वपापहरिणी।" "यतः तस्यां पुण्यतिथौ नागकार्यं सम्पन्नम्; तस्यां यः तिक्ताम्लं सर्वथा वर्जयति, सर्पांश्च क्षीरैः स्नापयति, तस्मै सर्पाः मैत्र्यं कुर्वन्ति।" भीष्मः उवाच—"शिवदूती कथम् उत्पन्ना? केन वा स्थापिताऽभवत्? सर्वं तत्त्वतः ब्रूहि।" पुलस्त्यः उवाच—"शिवा तपोव्रतधारिणी नीलाचलम् अगच्छत्।" "जटासंभूता घोरा सा शक्तिः; हे राजन्, तस्याः व्रतम् शृणु—दीर्घकालं तपः कृत्वा, अहम् अखिलं जगत् भक्षयिष्यामि।" एवं संकल्प्य, सा देवी पञ्चाग्नितपः अकरोत्; अन्यस्मिन्काले, तस्याः परमं तपः कुर्वत्याः, रुरुरिति नामासुरः, महातेजाः, ब्रह्मणः वरप्राप्तः, समुद्रमध्ये रत्नपुर्यां वसन्, धनाढ्यः। तत्र सः दैत्यपतिः देवतानां भीषणः, असंख्येभ्यः असुरश्रेष्ठेभ्यश्च सेवितः। असुरैः पूजितः, दीप्तिमान् द्वितीय इव नमुचिः; स दीर्घकालं पश्चात् लोकपालानां पुरिं गतवान्।