कदाचित् तु दुर्बलान् मानवान् दंशन्तः ते तीक्ष्णदंष्ट्राः सर्पाः क्षणेनैव तान् भस्मसात् कुर्वन्ति स्म; केवलदर्शनमात्रेण अपि तैः मानुषाः नश्यन्ति स्म, हे राजन्। प्रतिदिनं तु परमभीषणा नाशमयी घटना प्रवर्तते स्म; स्वस्य विनाशं दृष्ट्वा सर्वे जनाः सर्वत्र नष्टाः। तदा सर्वभूतानि, हे राजन्, शरणार्थिनः सन्तः, तस्मिन्नेव कारणे परमेश्वरं ब्रह्माणं जग्मुः। पुराणं पद्मजनं ब्रह्माणं दृष्ट्वा तानि भूतानि ऊचुः—"देवेश, परमेश, त्वं जगतां प्रजापतिः।" "त्वं नः तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाभीषणा सर्पेभ्यः रक्ष, प्रभो; वयं दैन्येन प्रतिदिनं भीमं भीतिं अनुभवन्ति।" "मनुष्याः, पशवः, खगाः, सर्वाणि च भूतानि भस्मीकृतानि; भगवन्, तव सृष्टिः सर्पैः विनश्यति।" "इदं ज्ञात्वा, यथोचितं कुरु, पितामह।" ब्रह्मा उवाच—"अहं निस्संशयं सर्वान् रक्षां दास्यामि।" "स्वस्वानि वासस्थानानि निर्भयाः निरामयाः प्रतिगच्छत।" इति ब्रह्मणा निरूपितानि, तानि सर्वाणि भूतानि तं स्वयम्भुवं स्तुत्वा प्रमुदितानि स्वस्थानं प्रतिनिवृत्तानि। तदनन्तरं, भूतानां प्रस्थिते, ब्रह्मा सर्पान् आहूतवान्। स तदा परमक्रुद्धः वासुकिप्रमुखान् सर्पान् शप्तवान्। ब्रह्मा उवाच—"दिने दिने दुष्टैः सर्पैः प्राणिनः ग्रस्यमानाः।" "युष्माभिः दष्टाः मनुष्याः पशवश्च शीघ्रम् एव नश्यन्ति; मम शक्त्या यूयं सततम् मानवान् नाशयथ।" "तस्मात्, मम घोरकोपात् अस्मिन्नेव युगे, वैवस्वतमन्वन्तरे, वः जातिं भीषणो नाशः सम्पत्स्यते।" "तथा च, सोमवंशसम्भूतः अन्यः राजा जनमेजयः, सर्पसत्रे वह्नौ यूयं दाहयिष्यति।" "गुरुडः च वः पुत्रांश्च मातुलांश्च भक्षयिष्यति; एवं दुष्टचित्तानां सर्वेषां विनाशः भविष्यति।" एवं ब्रह्मणा सहस्रं सर्पकुलानां शप्तानि, एकं केवलं अवशिष्टम्। ब्रह्मणः वचने श्रूयमाणे, सर्पश्रेष्ठाः कम्पमानाः बभूवुः। ते ब्रह्मणः पादयोः पतित्वा ऊचुः—"भगवन्, त्वं सृष्टिकर्ता, अस्माकं स्वभावः कुटिलः।" "त्वमेव नः विषपूर्णान्, क्रूरान्, दंष्ट्रिनः च कृतवान्; किं त्वं नः शप्तवान्?" ब्रह्मा उवाच—"यदि अहं युष्मान् कुटिलभावेन सृष्टवान्, तत् किम्? निर्भयम् एव भक्षयन्तु, यथाकालं।" सर्पाः ऊचुः—"देवेश, मानवानां च अस्माकं च देशविभागं स्थापय; संधिं कुरु, प्रभो।" "यद् त्वया शप्ताः स्म, यत् मानवः जनमेजयः सर्पसत्रे नः दाहयिष्यति, तेन नः सर्वनाशः स्यात्।" ब्रह्मा उवाच—"जरत्कारुरिति विख्यातः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः कश्चित् जन्म लप्स्यते। तस्मै कन्यां जरत्कारुं दातव्यां; तस्याः सुतः भविष्यति।" "स ब्राह्मणः, वः वंशस्य शुद्धिकर्ता, रक्षां करिष्यति। एवं सर्पाणां मानवेषु च संधिं स्थापयामि।" "तस्मात्, मम वचनं श्रुणुत; सुतलः, वितलः, तथा तृतीयः तलातलः—एते त्रयः वः निवासस्थानानि दत्तानि; तत्र गच्छध्वम्। मम आज्ञया तत्र नानाविधानि सुखानि भोक्ष्यध्वम्।" "सप्तमे काले तत्र स्थायित्वा, पुनः वैवस्वतस्य युगारम्भे, कश्यपवंशजः कश्चित् उत्पत्स्यते।" "स सर्वदेवानां उत्तराधिकारी, सुपर्णः, सर्पभक्षः भविष्यति; तदा तेजस्विना तेन सर्पसन्ततिः ग्रस्यिष्यते।" "एषा वः निश्चितं भविष्यति; न संशयः। ये दुष्टाः सर्पाः तेषां विनाशो निवारणीयः न।" "यथाकालं जीवभक्षं कुरुत, तथा मानवैः पीडिताः स्युः चेत्। ये मानवाः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमन्त्रैः, बन्धनैश्च रक्ष्यन्ते—" "तेषां भयेन वर्तध्वम्, अन्यथा चेत्, विनाशः भविष्यति।" इति ब्रह्मणा उपदिष्टाः सर्पाः सुतलाख्यं स्थानं जग्मुः। तत्र सर्वे सन्तः नानाविधानि सुखानि आस्वादयन्तः, रासातले क्रीडया स्थिताः। एवं चतुर्मुखात् शापं च वरं च प्राप्य, पातालवेश्मनि स्थित्वा, अन्तःसन्तुष्टाः बभूवुः। कालान्तरे तु, पुनः चिन्तयामासुः—"भरतनामधेयः, पाण्डववंशसम्भूतः, महायशस्वी राजा भविष्यति; तेन दिव्ययोगेन अस्माकं विनाशः भविष्यति।" "कथं त्रैलोक्यनाथः, सर्वपितामहः, सृष्टिकर्ता, विश्वपूजितः, अस्मासु शापं न्यधात्?" "विस्वचिनं देवम् ऋते अन्यः नः एकोऽपि शरणं नास्ति। वैराजस्य दिव्ये वेश्मनि स देवः निवसति।" "स देवः, अधुना पुष्करे यज्ञं कुर्वन् वर्तते। तं गत्वा प्रसादयामः; स तुष्टः सन् वरं दास्यति।" एवं निश्चित्य सर्वे नागाः पुष्करं जग्मुः। यज्ञगिरिं प्राप्य, शिलातले शरणं लेभिरे। तान् श्रान्तान् नागान् दृष्ट्वा, शीतलधाराः जलस्य प्रवहन्त्यः उत्तरदिशं निर्गता, सर्वेषां तृप्तिं जनयन्त्यः। तस्मात्, हे भारतश्रेष्ठ, नागतीर्थमिति पृथिव्यां प्रसिद्धं जातम्। केचित् तद् नागकुण्डमित्याहुः, अपरैः नद्यपि कथ्यते। तत् सर्वतीर्थमयं पुण्यं नागविषविनाशनम्; यत्र पञ्चमीशुक्लदिनं स्नानं कुर्वन्ति मृत्युलोकाः, तेषां वंशे नागैः कदाचित् न किञ्चिदुपद्रवः। ये च तत्र पितृकार्यं कुर्वन्ति, तेषां अपि पृथिव्यां सर्पैः कदापि दुःखं न स्यात्।