राजन्, त्वं सर्वमेतद् यथावृत्तं जानासि, तस्मात् यथावत् शृणु। एषः कथामृतः श्रवणीयः श्रेयःकामिभिः, पापनाशनः च। पुलस्त्यः उवाच— राजेन्द्र, त्वया कौतूहलात् एते प्रश्नाः कृताः; अहम् अपि सर्वं यथावत् कथयामि, नृपश्रेष्ठ। बाष्कलस्य बन्धनं विष्णोः त्रैविक्रम्येण अभवत्, एतत् सर्वं त्वया श्रुतं मया चोक्तम्। पुनः, भीष्म, वैवस्वतमन्वन्तरे त्रिलोक्यं बलेन जितम्, विष्णुना महात्मना बलिः निगृहीतः। एकाकिना बलिं यज्ञस्थले गत्वा तेन निगृह्य, देवदेवः भूमिं त्रैः पदैः व्यचरत्। वामनस्यावतारः एवं जातः, राजन्; पुनः त्रिविक्रमरूपेण वामनः बटुरूपोऽभवत्। एष सम्पूर्ण उत्पत्तिक्रमः मया कथितः कुरुनन्दन; अधुना नागतीर्थकथां शृणु, व्रतिनां श्रेष्ठ। अनन्तः, वासुकिः, महाबलः तक्षकः, नागाधिपः कर्कोटकः, अन्यश्च सर्पः पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, कुलिकः, अपराजितः— एते कश्यपस्य सन्ततयः, तैः जगत् आपूरितम्। तेषां संततिभिः जगत् आपूरितम्; ते वक्राः, क्रूरकर्मणः, तीक्ष्णमुखाः, विषसम्पन्नाः च। ये दुर्बलमानवान् दन्तैः दंशन्ति, तान् क्षणेन भस्मीकरोति; केवलदर्शनात् अपि मानवाः नश्यन्ति, राजन्। प्रतिदिनं भीषणतमं विनाशं समुपस्थितम्; स्वनाशं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः सर्वत्र नष्टाः। सर्वे भूतानि, राजन्, शरणं यायुः परमेश्वरं ब्रह्माणं तस्मिन्नर्थे। प्राचीनं कमलसम्भूतं ब्रह्माणं दृष्ट्वा, ते उचुः— "देवेश, परेश, त्वं लोकपितामहः।" "रक्षस्व नः तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाविषधरैः सर्पैः, प्रभो; वयं प्रतिदिनं भीषणभीताः दुःखिता इति।" "मानवाः, पशवः, पक्षिणः, सर्वे एव भस्मीभवन्ति; प्रभो, तव सृष्टिः सर्पैः नश्यति।" "इदानीं ज्ञात्वा यथोचितं कुरु, पितामह।" ब्रह्मा उवाच— "निःसन्देहं सर्वान् रक्षां करिष्यामि।" "स्वस्थानानि गच्छत, निरामयाः, निर्भयाः च भवित।" इति ब्रह्मणः अव्यक्तरूपस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे भूतानि स्तुत्वा, प्रमुदिताः स्वस्थानं ययुः। तेषां निर्गतेषु, सः ब्रह्मा सर्पान् आहूय, वासुकिप्रधानान् अतिविषण्णः शप्तवान्। ब्रह्मा उवाच— "दिने दिने प्राणिनः पापिभिः उपभुज्यन्ते।" "मानवाः, पशवः च त्वया दष्टाः शीघ्रं नश्यन्ति; मम शक्त्या त्वं नित्यं मानवविनाशं करोति।" "तस्मात् मम घोरकोपेन, अस्मिन्नेव युगे, वैवस्वतमन्वन्तरे, तव वंशे महाविनाशः भविष्यति।" "चन्द्रवंशे कश्चन राजा जनमेजयः सर्पसत्रे वह्नौ त्वां दहिष्यति।" "गरुडः च तव पुत्रान् मातुलांश्च उपभोक्ष्यति; एवं पापकृतां सर्वेषां नाशः भविष्यति।" सहस्राणि सर्पकुलानां शप्त्वा, एकम् अवशिष्टम्, ब्रह्मणा एवमुक्ते, सर्पश्रेष्ठाः कम्पिताः। ते ब्रह्मणः पादयोः पतित्वा ऊचुः— "भगवन्, त्वमेव सृष्टिकर्ता, अस्माकं स्वभावः वक्रः।" "त्वमेव, प्रभो, अस्मान् विषसम्पन्नान्, क्रूरान्, दंष्ट्रिनः च कृतवान्; किमर्थं अद्य शापं ददासि?" ब्रह्मा उवाच— "यदि वक्रभावेन मया सृष्टाः, तर्हि किं? यथाकालं निर्भयम् उपभुज्यताम्।" सर्पाः ऊचुः— "देवेश, सीमाः स्थाप्यन्ताम्, पृथक् स्थानानि मानवेषु च अस्मासु च; संधिं कुरु, प्रभो।" "यः शापः दत्तः, यद् जनमेजयेन मानवेन सर्पसत्रे वयं विनाश्यिष्यामः, सः परमविनाशाय नः भविष्यति।" ब्रह्मा उवाच— "एकः जरत्कारुर् नाम, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, जातः भविष्यति; तस्मै कन्या जरत्कारुः दातव्या, तस्मात् पुत्रः जायते।" "सः ब्राह्मणः, तव वंशस्य पावकः, रक्षिता भविष्यति; एवं संधिं स्थापयामि नागेषु च मनुष्येषु च।" "तस्मात् सर्वे मम वचनं शृणुत; सुतलं, वितलं, तृतीयं तलातलम्—" "एतानि त्रिस्थानानि युष्मभ्यं दत्तानि; तत्र गच्छत। ममाज्ञया तत्र नानाविधं सुखं भोक्ष्यध्वम्।" "सप्तमे काले तत्र स्थेयम्; पुनः वैवस्वतस्य युगादौ, कश्यपवंशजो जातः भविष्यति।" "सर्वदेवाधिपः सुपर्णः, सर्पभक्षकः; तदा सर्पसन्ततिः तेजस्विना भक्षिता भविष्यति।" "युष्माकं सर्वेषां एतद् निश्चितम्; न संशयः। ये सर्पाः क्रूराः, दुर्नयाः, ते विनश्यन्ति; अन्यथा न भविष्यति।" "यथाकालं प्राणिनः भक्ष्यन्ताम्, तथा मानवैः पीडायाम्। ये मानवाः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमन्त्रैः, बन्धनैः च रक्षिता—" "तेषां भयेन जीवितव्यम्, अन्यथा चेत् विनाशः भविष्यति।" इति ब्रह्मणः उपदिष्टाः सर्पाः, सुतलनाम स्थानं जग्मुः। तत्र सर्वे सन्तुष्टाः, नानाविधसुखैः रममाणाः, रासातले क्रीडारता वसन्ति। एवं चतुर्मुखात् शापानुग्रहं प्राप्य, तद्वृत्तान्तः सम्पूर्णः।