राजन्, विष्णोः त्रैविक्रम्यस्य उत्पत्तिः यथा मया कथिता, तस्य श्रवणेन मनुष्यः सर्वपापैः विमुच्यते। विष्णोः त्रयाणां पदानां दर्शनमात्रेण, पापदुष्कृतानि, दुःस्वप्नाः, भीषणसंकल्पाः, कठिनानि कर्माणि च शीघ्रं नश्यन्ति। पापात्मानः जनाः, युगपरम्परां दृष्ट्वा, विष्णोः पददर्शनेन सूक्ष्मं तत्त्वं प्रपश्यन्ति। यः कश्चित् त्रिपुष्करायात्रां कृत्वा, मौनिना तत्र समारूढः, अश्वमेधस्य फलमवाप्नोति। सर्वपापविमुक्तः सः मृतः सन् विष्णुपुरीं प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा भीष्मः उवाच—“भगवन्, बाष्कलस्य बन्धनं यथा जातं, त्रिविक्रमस्य रूपं च यदा बलेः निग्रहः कृतः, तदिदं अद्भुतं। पूर्वं द्विजश्रेष्ठैः श्रुतं मया, बलिः विरोचनसुतः पातालेऽपि वर्तते। कथं नागतीर्थं जातम्? पिशाचानां च उत्पत्तिः का? शिवदूती किमर्थं अत्र समुत्पन्ना, केन च सा शुभा कृता? केन वा महर्षे, पुष्करं नभसि नीतम्? एतानि सर्वाणि कथय, बाष्कलस्य बन्धनं च। पूर्वं विष्णुना पृथिवी व्रजिता, किं द्वितीयकारणं तस्य देवस्य तादृशं कृतम्? त्वं हि सर्वं यथावत् जानासि; यथार्हं वद, श्रवणीयं हि एतत् यः श्रुणोति, स पापक्षयम् आप्नोति।” ततः पुलस्त्यः उवाच—“राजन्, जिज्ञासया त्वया एतत् पृष्टम्; यथावत् सर्वं कथयामि, नृपश्रेष्ठ। अत्र बाष्कलस्य बन्धनं विष्णोः पादविक्षेपात् जातम्; एतत् सर्वं श्रुतं त्वया, मया च कथितम्। पुनः, भीष्म, वैवस्वतमन्वन्तरे प्राप्ते, त्रयः लोका बलेन जिताः, विष्णुना च तेन निगृहीतः। स एकाकी यज्ञमण्डपं गत्वा बन्धितः; देवेशः पुनः पृथिवीं व्रजति स्म। वामनस्य तद्रूपं तदा बभूव; त्रिविक्रमः पुनः वामनः बभूव। एष सम्पूर्ण उत्पत्तिः मया कथिता, कुरुनन्दन; अधुना नागतीर्थस्य वृत्तान्तं शृणु, महाव्रतिन्। अनन्तः, वासुकिः, बलवान् तक्षकः, कर्कोटकः नागाधिपः, अन्यश्च पन्नगः पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, कुलिकः, अपराजितः—एते कश्यपस्य सन्ततयः, तैः जगत् आपूरितम्। तेषां सन्ततिभिः जगत् आपूरितम्; ते वक्राः, घोरकर्माणः, तीक्ष्णमुखाः, विषपूर्णाः च। ये दुर्बलमानुषान् दंश्यन्ति, तान् क्षणेन भस्मीकुर्वन्ति; तेषां दर्शनमात्रेण मनुष्याः विनश्यन्ति, राजन्। प्रतिदिनं घोरतमं विनाशः जायते; स्वस्य विनाशं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः सर्वत्र नष्टाः। सर्वे भूताः, राजन्, शरणं प्रार्थयन्तः, परमेश्वरं ब्रह्माणं गच्छन्ति स्म। सृष्टिकर्तारं ब्रह्माणं पुराणं पद्मयोनिं दृष्ट्वा, ते ऊचुः—“देवेश, परमेश, त्वं लोकपितामहः। तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाभोगिभिः रक्ष, प्रभो; वयं प्रतिदिनं भीषणं भयम् अनुभवामः। मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, सर्वे च भूतगणाः भस्मीकृताः; प्रभो, तव सृष्टिः नागैः विनश्यति। एतद्विज्ञाय, यथायोग्यं कुरु, पितामह।” ततः ब्रह्मा उवाच—“निःशङ्कं सर्वान् रक्षां दास्यामि। स्वगृहेषु निर्भयाः, निरामयाः च निवसत।” इत्युक्त्वा ब्रह्मणा, साक्षात् अव्यक्तरूपेण, सर्वे भूतानि तं स्तुत्वा, हृष्टाः स्वगृहाणि प्रतिपेदिरे। तेषां गच्छन्तीनां पश्चात्, ब्रह्मा नागान् आहूय, वासुकिप्रमुखान्, कोपात् तान् शप्तवान्—“दुष्टैः प्रतिदिनं प्राणिनः भक्ष्यन्ते। मनुष्याः, पशवः, युष्माभिः दष्टाः शीघ्रं नश्यन्ति; मम शक्त्या यूयं सदा मानवविनाशं कुर्वथ। अतः, मम घोरकोपात्, अस्मिन्नेव युगे, वैवस्वते काले, वः वंशे भयंकरः विनाशः भविष्यति। सोमवंशे चान्यः राजा जनमेजयः, सर्पसत्रे वह्निना वः दहिष्यति। गरुडः च वः पुत्रान् मातुलांश्च भक्षयिष्यति; एवं सर्वेषां दुष्टचित्तानां विनाशः भविष्यति।” एवं ब्रह्मणा सहस्रशः नागकुलानि शप्तानि, शेषः केवलं एकः अवशिष्टः। तद्वचनं श्रुत्वा, नागश्रेष्ठाः कम्पमानाः, पादयोः पतित्वा ऊचुः—“प्रभो, त्वमेव प्रजासृष्टा, अस्माकं स्वभावः वक्रः। त्वमेव नः विषपूर्णान्, क्रूरान्, तीक्ष्णदंष्ट्रान् च कृतवान्; किमर्थं त्वं नः शप्तवान्?” तदा ब्रह्मा उवाच—“यदि अहं वक्रभावेन वः सृष्टवान्, तत् किम्? निर्भयाः सन्तः यथेष्टं भक्षयन्तु।” नागाः ऊचुः—“देवेश, सीमाः स्थापय, मनुष्याणां च अस्माकं च पृथक् स्थानानि कुरु; संधिं स्थापय, प्रभो। यः त्वया शापः दत्तः—जनमेजयेन सर्पसत्रे अस्माकं विनाशः—सः नः नाशं करिष्यति।” एवं राजन्, नागानां उत्पत्तिः, तेषां दुःखं, ब्रह्मणः शापः, च सर्वं यथावत् जातम्।