तदा दानवराजः भगवन्तं विष्णुम् उद्दिश्य—"हे भगवन्, इच्छाशक्तिः सदा तव एव वशे तिष्ठति"—इति सत्यवचनं प्रकटयामास। विष्णुः तं सत्यवादिनं विज्ञाय तस्य वचने प्रत्युत्तरं न दत्तवान्। अथ भगवान् विष्णुः दानवराजानं सम्बोध्य अवदत्—"वद, हे दानवश्रेष्ठ, कं वरं दास्यामि ते? मम हस्ते या जलधारा अस्ति, सा त्वया दत्ता, हे दानव। अतः त्वं वरार्थी स्यान्, वरदानयोग्यः; यद् इच्छसि, तत् अत्रैव वृणीष्व।" एवं उक्तः स दानवराजः, स्वस्य मनोऽभिलषितं वरं वृणीते स्म—"भगवन्, भक्तिं वृणे; मम निधनं तव करात् एव स्यात्। अहं श्वेतद्वीपं यास्यामि, यत् तपस्विभिः दुरापम्।" तस्य एवं वदतः विष्णुः तम् अवदत्—"युगान्तपर्यन्तं तत्रैव तिष्ठ। यदा अहं वाराहरूपेण पृथिव्यां प्रविशेयम्, तदा त्वां यदा मम पुरतः आगमिष्यसि, तदा हनिष्यामि।" एवं विष्णुना उक्तः स दानवः तस्मात् देशात् निवृत्तः। ततः सर्वलोकाः वामनरूपेण विष्णुना व्याप्याः। असुरैः परित्यक्ते तस्मिन् स्थले, देवतानां सत्यता प्रतिष्ठिता; भगवान् त्रैलोक्यं गृहीत्वा अदृश्यः अभवत्। बाष्कलिः पाताले निवसन् सुखेन तत्र स्थितः; शक्रः तु प्राज्ञः त्रैलोक्यस्य रक्षां अकरोत्। एष भगवान् जगद्गुरोः त्रिविक्रमरूपस्य प्रादुर्भावः, गङ्गायाः उत्पत्तिसंयुक्तः, सर्वपापप्रणाशकः कथ्यते। हे राजन्, विष्णोः त्रिविक्रमपदानां उत्पत्तिकथा एवमुक्ता; यः तच्छ्रुणोति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। दुष्टस्वप्नाः, भयङ्करचिन्ताः, दुष्करकर्माणि, अपकृत्यं च—एतानि सर्वाणि विष्णोः त्रिपददर्शनात् शीघ्रं विनश्यन्ति। पापिनः जनाः यदा युगपरम्परां पश्यन्ति, तदा विष्णुः त्रिपददर्शनरूपेण सूक्ष्मं तत्त्वं प्रकाशयति। यः त्रिपुष्करायात्रां कृत्वा, मौनेन तत्र आरोहति, स अश्वमेधफलम् आप्नोति। सर्वपापविमुक्तः सः मृतः सन् विष्णुपुरीं गच्छति। एवं श्रुत्वा भीष्मः उवाच—"भगवन्, बाष्कलस्य बन्धनं, बलेः निग्रहसमये त्रिविक्रमरूपधारणं च, एतत् अद्भुतं। एषा कथा पूर्वं द्विजोत्तमैः श्रुता, यः विरोचनात्मा बली पाताले निवसति। कथं नागतीर्थस्य स्थितिः, पिशाचानां च उत्पत्तिः? कथं शिवदूती अत्र अभवत्, केन च सा शुभा कृता? केन पुश्करं व्योम्नि नीतम्? सर्वं मे वद, बाष्कलस्य बन्धनं च कथय। पूर्वं विष्णुः पृथिवीं व्यचरत्, किं द्वितीयकारणं तस्य देवस्य विचरणस्य? त्वं एतत् सर्वं यथावत् जानासि; यथाभूतं कथय। श्रवणाय इच्छता ऐश्वर्यस्य, पापनाशनाय च।" पुलस्त्यः उवाच—"हे राजन्, जिज्ञासया त्वया एतत् पृष्टम्; यथावत् सर्वं कथयिष्यामि, हे नृपश्रेष्ठ। अत्र बाष्कलस्य बन्धनं विष्णोः त्रिविक्रमपदेन जातम्; एतत् सर्वं श्रुतं त्वया, मया च उक्तम्। पुनः, हे भीष्म, वैवस्वतमन्वन्तरे, त्रैलोक्यं बलेन विजितम्, विष्णुना महाबलेन निगृहीतम्। एकाकिना यज्ञस्थले गतः बली तेन प्रकारेण निगृहीतः; देवदेवः पुनः पृथिवीं व्यचरत्। वामनस्य प्रादुर्भावः एवं जातः, त्रिविक्रमरूपं पुनः वामनः बटुरूपेण अभवत्। एष सम्पूर्णः उत्पत्तिवृत्तान्तः उक्तः, हे कुरुनन्दन; अधुना नागतीर्थस्य कथा शृणु, हे महाव्रतिन्।" "अनन्तः, वासुकिः, महाबलः तक्षकः, कर्कोटकः नागेश्वरः, अपरः च पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, कुलिकः, अपराजितः—एते कश्यपप्रजाः, एभिः जगत् व्याप्यते। एतेषां संततिभिः जगत् पूर्णम्; ते विक्रान्ताः, भीष्मकर्मणः, तीक्ष्णमुखाः, विषपूरिताः। ये दुर्बलमानुषान् दंशन्ति, ते क्षणेन भस्मीभवन्ति; केवलं तेषां दर्शनात् अपि जनाः विनश्यन्ति, हे राजन्। प्रतिदिनं घोरतरं विनाशः जायते; स्वस्यापि नाशं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः सर्वत्र विनष्टाः।" "सर्वे भूतानि, हे राजन्, शरणं प्रार्थयन्ति, तदर्थं परमेश्वरं ब्रह्माणं जग्मुः। प्राचीनं पद्मयोनि ब्रह्माणं दृष्ट्वा, ते उचुः—'देवेश, परमेश, त्वं लोकानां प्रजापतिः। तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाभोगिभिः रक्ष, देव; प्रतिदिनं वयं दीनाः भीषणं भयम् अनुभवामः। मनुष्याः, पशवः, विहंगमाः, सर्वे च भूतगणाः भस्मीकृता भवन्ति; देव, तव सृष्टिः नागैः विनश्यति। एतत् ज्ञात्वा यथोचितं कुरु, पितामह।'" "ततः ब्रह्मा अवदत्—'अहं सर्वेषां निःसंशयं रक्षां करिष्यामि। स्वस्वगृहाणि गच्छत, रोगभयविवर्जिताः।' इति ब्रह्मणा अव्यक्तरूपेण उक्ताः, सर्वे भूतानि स्तुत्वा आत्मभवम्, हृष्टाः स्वस्थानं प्रतिनिवृत्ताः। तेषां गमनानन्तरं, ब्रह्मा नागान् आह्वयत्।" "ततः सः परमक्रुद्धः नागान् वासुकिप्रमुखान् शप्तवान्—'दुष्टैः प्रतिदिनं प्राणिनः भक्ष्यन्ते' इति।