एवं तु यः केवलं तस्य दर्शनमात्रेणैव अश्वमेधस्यान्तफलमवाप्नोति, स च एकविंशत्याः गणानां सहितः वैकुण्ठवासमवाप्नोति। तत्र त्रीणि शतानि कल्पानां विस्तीर्णान् भोगान् अनुभूय, तस्य अन्ते स भूमौ चक्रवर्तिराज्ञः जातः प्राप्यते। हे भीष्म, या सा जलधारा विष्णोः पादाङ्गुष्ठाग्रात् निर्गता, सा वैष्णवी नदी अभवत्, या विष्णुपद्या गङ्गा इति प्रसिद्धा। तया गङ्गया त्रैलोक्यं सर्वं चराचरं व्याप्य अभवत्, यतो हि सा विष्णुपद्या अभवत्। शुद्धं तु यत् जलं तस्मात् पादाङ्गुष्ठस्य विवरेण प्रविष्टम्, तत् दिव्यनदीत्वं प्राप्तवती, विष्णुपद्या नदी अभवत्। तया दिव्यया नदीया समग्रं ब्रह्माण्डं चराचरं च व्याप्य अभवत्, सर्वेषां कृपारूपेण। ततो वामनवाक्यप्रेरितः बाष्कलिः, 'मम पादान् पूरय' इति उक्तः, शोकाविष्टः मौनं गतः। तं मौनं दृष्ट्र्वा ऋत्विजः अवदत्—'दानशक्तिः स्वभावतः, न वयं तां कर्तुं समर्थाः।' बाष्कलिः विष्णुम् अवदत्—'यावतीयं पृथिवी, तावत् त्वया दत्तम्; यावत् पृथिव्याः व्याप्यते, तावत्।' 'यत् त्वया पूर्वं सृष्टम्, तत् अहं न निगृह्णामि; भूमिः लघ्वी, त्वं विस्तीर्णः, अहं अधिकं सृष्टुं न शक्नोमि।' 'संकल्पशक्तिः त्वयि एव नित्यं, भगवन्।' इति सत्यवचनं श्रुत्वा विष्णुः तुष्णीं स्थितः। ततः विष्णुः तम् अवदत्—'दानवश्रेष्ठ, वरं वद, किं तुभ्यं दातव्यम्? मम हस्तस्थं जलं त्वया दत्तम्। अतः त्वं वरणीयोऽसि, यं कामं इच्छसि तं वरं वृणीष्व।' तेन एवमुक्तः स बाष्कलिः, 'देवेश, भक्तिरेव मम वरः, मम निधनं केवलं त्वत्संनिधौ एव भवतु,' इति प्रार्थितवान्। स च 'श्वेतद्वीपं गमिष्यामि, यत्र तापसैरपि दुरापम्,' इति उक्त्वा विष्णुना उक्तः—'तत्र यावदन्तःकाले स्थित्वा, मम वराहरूपेण पृथिव्यां प्रविष्टे त्वां हनिष्यामि।' इत्युक्तः स दानवः तस्मात् प्रदेशात् निवृत्तः। ततो वामनः सर्वलोकान् व्याप्य स्थितः, देवदानवाः त्यक्ताः, त्रैलोक्यं भगवता गृहीतम्, स च अन्तर्धानमगात्। बाष्कलिः पाताले सुखेन स्थित्वा, शक्रेण त्रैलोक्यं रक्षितम्। एषः त्रिविक्रमो जगद्गुरोः अवतारः, गङ्गामूलसम्बद्धः, सर्वपापनाशकः इति प्रसिद्धः। हे राजन्, विष्णोः त्रिपदविनिर्गमस्य एष एव आदिः, यं श्रुत्वा मनुष्यः सर्वपापैः विमुक्तः भवति। दुष्टस्वप्नाः, भयानकसंकल्पाः, दुष्करकर्माणि, पापकृत्यानि—एतानि सर्वाणि विष्णोः त्रिपददर्शनमात्रेण शीघ्रं नश्यन्ति। ये पापिनः सन्ति, युगपरम्परां पश्यन्ति, तेषां विष्णुपददर्शनतः सूक्ष्मता प्रकट्यते। यः तत्र मौनेन गत्वा त्रिपुष्करायाः तीर्थयात्रां कृत्वा तिष्ठति, स अश्वमेधस्यान्तफलमवाप्नोति। सर्वपापविमुक्तः मृतः स विष्णुपुरीं याति। एवं भीष्मः प्राह—'भगवन्, अद्भुतं खलु बाष्कलस्य बन्धनं, बलेः निग्रहे त्रिविक्रमरूपस्य धारणं च। पूर्वं द्विजश्रेष्ठैः श्रुतं मया, विरोचनपुत्रः बलिः पाताले स्थितः इति। किं तस्य नागतीर्थस्य उत्पत्तिः? पिशाचानां च जन्म? शिवदूती कदा, केन च शुभिता? केन पुष्करं नभसि नीतम्? सर्वं मे वद, बाष्कलस्य बन्धनं च। पूर्वं विष्णुः पृथिवीं व्यचरत्, द्वितीयकारणं किम्? त्वमेव सर्वं यथावृत्तं जानासि; यथावत् कथय। एतद् श्रवणीयं, यः श्रुणोति स पापं नाशयति।' ततो पुलस्त्यः प्राह—'राजन्, त्वया जिज्ञासया एतानि पृष्टानि; सर्वं यथावत् वक्ष्यामि। बाष्कलस्य बन्धनं विष्णोः त्रिपदविनिर्गमेन अभवत्, यथावत् श्रुतं तव मया चोक्तम्। पुनरपि, हे भीष्म, वैवस्वतमन्वन्तरे त्रैलोक्यं बलेन जितम्, विष्णुना तेन निगृह्य अभवत्। स यज्ञस्थले एकाकी गत्वा तेन निगृहीतः, देवेशो भूयः पृथिवीं व्यचरत्। वामनस्य रूपमेतद्, त्रिविक्रमरूपं पुनः वामनः बटुरूपं गृहीत्वा स्थितः। एवं सम्पूर्णमूलं तवोक्तम्, कुरुनन्दन; अधुना नागतीर्थस्य उत्पत्तिं शृणु। अनन्तः, वासुकिः, महाबलः तक्षकः, कर्कोटकः नागेश्वरः, अन्यः पन्नगः पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, कुलिकः, अपराजितः—एते कश्यपसुताः, तैः जगत् व्याप्यते। तेषां संततिभिः जगत् व्याप्यते; ते कुटिलाः, भीषणकर्मणः, तीक्ष्णमुखाः, विषपूर्णाः।