धर्मात्मानः सततं प्रतिज्ञा पालनं कर्तव्यं; एषा सनातनधर्मः। यदि स एव भगवतः विष्णुः, तर्हि मम भाग्यं परमं, अन्यः कोऽपि भाग्यशाली नास्ति। यद्येषः देवेषु कामयमानः मत्तः दानं स्वीकारयितुमिच्छति, तदा भगवतः कृपया अहं अतिवरः जातः, हे गुरो। यं योगिनः ध्याननिष्ठाः न पश्यन्ति, तं अहं अद्य साक्षात्कृतवान्। ये कुशपाणिनः जलहस्तेन दानं ददति, तेषां दानेन परमात्मा, शाश्वतः भगवतः विष्णुः, तुष्टः भवतु। एवं उक्ते, मोक्षार्हेषु किमिदं कर्तव्यं इति मम संशयः उत्पन्नः। बाल्यादारभ्य त्वया उपदिष्टं, यः कश्चन शत्रुः अपि गृहं आगच्छेत्, तस्य किञ्चिदपि न प्रत्याख्यातव्यम्। एतद्विचार्य, अहं वदामि, हे गुरो, आत्मनः प्राणानपि दास्यामि; वामनाय इन्द्रस्य स्वर्गं अपि दास्यामि। यद् दानं अनुपद्रवं तद् सत् दानं; यद् दानं उपद्रवं करोति, तद् दूषितं मन्यते। एतत् श्रुत्वा, गुरुः शिरसा लज्जायुक्तः तस्थौ। बाष्कलिः उवाच—"भगवन्, यथास्मिन्नेव दानं याचितं, सर्वं भूमिं दास्यामि।" "यदि केवलं त्रिपदं भूमिं दास्यसि, तर्हि मम लज्जा भवेत्," इति इन्द्रः उवाच—"हे दानवेश्वर, यद् उक्तं तव तद् सत्यं।" "अयं ब्राह्मणः मम त्रिपदं भूमिं याचितवान्; त्वं अपि मम तेनार्थे याचितः।" "हे दनुपुत्र, त्वं याचितः; एष वरः दीयताम्।" बाष्कलिः उवाच—"हे देवेश, वामनाय मम त्रिपदं भूमिं स्वीकारय।" "तत्र, सुखेन चिरं वस, हे देवेश।" इत्युक्त्वा, बाष्कलिः वामनाय त्रिपदं भूमिं अदात्। ततः जलं विधाय, दानं कृतम्; हरिः मयि तुष्टः भवतु। दानवेश्वरः दानं दत्तवान्, ततः हरिः वामनरूपं त्यक्तवान्। हरिः देवेषां हिताय लोकान् अतीत्य, यज्ञगिरिं प्राप्तवान्, उत्तरदिशं गतवान्। दानवानां निवासः भगवतः वामपादे स्थापितः। तत्र, विश्वेशः प्रथमं सूर्ये पदं न्यस्य। देवः द्वितीयं पदं ध्रुवे न्यस्य, तृतीयेन, हे राजन्, अद्भुतकृत्यः देवः ब्रह्माण्डं व्याघातयामास। तस्य पादाङ्गुष्ठाग्रे ब्रह्माण्डं विदारिते, अपारं जलं निष्पन्नम्, यत् सर्वलोकान्, ब्रह्मलोकं अपि, प्लावयामास। ध्रुवलोकं, सूर्यलोकं, यज्ञगिरिं, तं प्रवाहः पुष्करं प्रविश्य, विष्णुपदं क्षालयामास। पृथिव्यां यानि पदचिह्नानि दृष्टानि, तानि वैष्णवानीति कथ्यन्ते। यः तत्र आश्रमं गच्छति, तत्र सरसि स्नानं करोति, सः केवलं दृष्ट्वा अश्वमेधफलम् आप्नोति, एकविंशति-गणैः सह वैकुण्ठवासम् लभते। त्रिशतकल्पपर्यन्तं विस्तीर्णान् भोगान् उपभूय, तस्यान्ते, पृथिव्यां सार्वभौमः भवति। हे भीष्म, यः प्रवाहः पादाङ्गुष्ठात् निष्पन्नः, सः विष्णुपदीति प्रसिद्धः, विष्णुपदात् उत्पन्नः। तस्मात्, हे राजन्, गङ्गा विष्णुपदी अभवत्, यया त्रैलोक्यं चराचरं व्याप्य अस्ति। पादाङ्गुष्ठस्य व्रणात् प्रविष्टं निर्मलं जलं दिव्यनदीत्वं प्राप्तम्, विष्णुपदी अभवत्। तया दिव्यनदीया, ब्रह्माण्डं चराचरं व्याप्य, सर्वेषां कृपार्थं प्रवृत्ता। ततः वामनः बाष्कलिं संबोध्य, "मम पदानि पूरय," इति उक्तवान्। तेन विमनस्कः जातः, प्रत्युत्तरं न लब्धवान्। तं मौनं दृष्ट्वा, पुरोहितः उवाच—"दानशक्तिः स्वभावतः; नः तस्य निर्माणं न शक्यते।" "भगवन्, यावती पृथिवी अस्ति, तावत् तेन दत्तम्," इति बाष्कलिः विष्णुं प्रति उवाच, "यावती पृथिवी विस्तीर्णा।" "यत् पूर्वं त्वया सृष्टम्, तद् न प्रतिषिद्धम्; भूमिः लघ्वी, त्वं विशालः, अधिकं सृजितुं न शक्यते।" "इच्छाशक्तिः, भगवन्, सदा त्वयि अधिष्ठिता।" ततः विष्णुः तं सत्यवादिनं ज्ञात्वा, मौनं धत्ते। "वद, हे दानवश्रेष्ठ, किम् वरं दास्यामि? हस्ते जलं त्वया दत्तम्, हे दानव।" "तस्मात्, त्वं वरार्थी, योग्यः वरप्राप्तये; यद् इच्छसि, तद् व्रणीष्व, दास्यामि।" एवं उक्तः, देवेशः जनार्दनं प्रार्थयामास—"हे देवेश, भक्तिं व्रणीमि; मम मृत्युस्तव हस्ते एव भवतु।" "श्वेतद्वीपं गमिष्यामि, यः तपस्विभिः दुर्लभः।" तस्य वचनं श्रुत्वा, विष्णुः उवाच—"युगान्तपर्यन्तं तत्र स्थातुम्।" "यदा अहं वराहरूपेण भूमिं प्रविश्यामि, तदा त्वां हनिष्यामि, यदा त्वं मम पुरः आगच्छसि।" एवं उक्त्वा, दानवः तस्मात् स्थलात् निवृत्तः। ततः वामनः सर्वलोकान् व्याप्य, हे राजन्, स्थितः। तदा असुरैः त्यक्तः, देवाः सत्यं प्रतिष्ठितवन्तः; भगवन् त्रिलोक्यं गृहीत्वा अदृश्यः अभवत्। बाष्कलिः पाताले सुखेन निवसन्, शक्रः बुद्धिमान् त्रिलोक्यं रक्षामास। एष भगवतः गुरोः त्रिविक्रमावतारः, गङ्गायाः उत्पत्तिसंयुक्तः, सर्वपापनाशकः इति प्रसिद्धः।