बाष्कलिः भगवतः समक्षं प्रणम्य उवाच—"देवेश, अहं तत् दास्यामि; तव प्रसादो मय्यस्तु।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा, तदा राजन्, पुरोहितः उशनाः दैत्याधिपतिं वाक्यम् इदं अब्रवीत्—"त्वं दैत्यराजः, राजधर्मे प्रतिष्ठितः। त्वं न जानासि किम् उचितम्, किमनुचितम्, न च कस्य कदा किं दातव्यं मया। मन्त्रिभिः सह सम्यग् विचिन्त्य, युक्तायुक्तं परीक्ष्य एव दानं कर्तव्यम्। "त्वया इन्द्रसहितान् देवान् विजित्य त्रैलोक्यराज्यम् आप्तम्। किन्तु अस्यैव भाषणस्य अन्ते त्वं स्वयम् बन्धने स्थितः भविष्यसि। एषः वामनरूपधारी ब्राह्मणः वास्तवतो विष्णुः सनातनः; अस्मै दातुं न युक्तम्। तव पितरं स्वयमेव तेन हतः। यः त्वत्तः पूर्वम् आगतः, स एव तव पितुः हन्ता, मातुः च हन्ता, बान्धवानां च नाशकः; स एव पूर्वे अपि, भविष्यति च वंशान्तकृत्। "स धर्मं न जानाति, इन्द्रादीनां हिते निरतः। स मायया दानवान् छलेन अभिभूतवान्। स ब्राह्मणरूपं स्वीकृत्य वामनत्वं दर्शयति; अधिकं किम् उच्यते? अस्मै किञ्चिदपि दातव्यं नास्ति। यदि अस्मै मक्षिकापदचिह्नमात्रं भूमेः ददासि, त्वं शीघ्रं विनश्यसि—एष सत्यम्, सत्यम्, यथा श्रुतम् मया।" एवं गुरुणा उक्तः अपि, स पुनरुवाच—"एतत् सर्वम् अहम् अद्य प्रतिज्ञातवान्, धर्मस्य हेतोः, हे गुरो। प्रतिज्ञापालनं कर्तव्यम्, एषा सत्पुरुषाणां सनातनधर्मः। यदि एषः भगवन् विष्णुः एव, तर्हि मत्समः भाग्यशाली न अस्ति। यदि स देवेषु कामयमानः मत्तः दानं ग्रहीतुं इच्छति, तर्हि अहं भगवतः कृपया अधिकं भाग्यशाली। यं योगिनः ध्याननिष्ठाः न पश्यन्ति, तं अहं अद्य दृष्टवान्। "ये कुशोदकहस्ताः दानं कुर्वन्ति, तेषां भगवन् विष्णुः परमात्मा सदा तुष्टः भवतु।" एतेषु वाक्येषु मुक्तेषु, मम चेतसि मुक्तिपात्राणां मध्ये किम् अत्र कर्तव्यम् इति संशयः अभवत्। बाल्ये एव गुरुणा शिक्षितम्—"यदि शत्रुः अपि गृहम् आगच्छेत्, तस्य किञ्चित् अपि न प्रतिषिध्यते।" एतद् चिन्तयन् उवाच—"गुरो, आत्मनः प्राणान् अपि दास्यामि; वामनाय इन्द्रस्य स्वर्गम् अपि दास्यामि। यद्दानं अनवहितम्, तत् एव सत्; यद्दानं अनिष्टदं, तत् दूषितम्।" एवं श्रुत्वा, गुरुः लज्जया शिरः नतवान्। तदा बाष्कलिः उवाच—"भगवन्, यथाऽनुयाचितम्, मया सर्वा भूमिः दास्यते। यदि केवलं त्रिपदभूमिः दत्तव्या, मम लज्जा स्यात्।" इन्द्रः उवाच—"दैत्याधिप, यत् त्वया मयि उक्तं, तद् सत्यम्। एष ब्राह्मणः मम त्रिपदभूमिं याचितवान्; तवापि मया तस्यार्थे याचना कृता।" "दानो दानुज, त्वं याचितः; एष वरः प्रदीयताम्।" बाष्कलिः उवाच—"देवाधिप, वामनाय मत्तः त्रिपदभूमिं गृहाण। तत्र सुखेन चिरकालं वस।" इत्युक्त्वा बाष्कलिः वामनाय त्रिपदभूमिं ददौ। ततः आपः आदाय विधिवत् दत्तम्—"हरिः मयि तुष्यतु।" दानवपतिना दत्ते, हरिः वामनरूपं त्यक्तवान्। हरिः देवेषां हितकाम्यया त्रिलोक्यं व्याप्तवान्। यज्ञपर्वतम् आगत्य, उत्तरदिशं प्रस्थितवान्। तत्र दानवानाम् आवासः भगवतः वामपादे स्थितः। प्रथमं पादं सूर्ये न्यस्य, द्वितीयं ध्रुवे, तृतीयेन कोऽपि अद्भुतकर्मणा भगवता ब्रह्माण्डं विदारितम्। तस्य अङ्गुष्ठाग्रात् छिद्रात् सलिलं निर्गतम्, येन समस्तं जगत् ब्रह्मलोकपर्यन्तं प्लावितम्। ध्रुवलोकं, सूर्यलोकं, तं यज्ञपर्वतं प्लावयित्वा, सा धारा पुष्करं प्रविष्टा, विष्णोः पदचिह्नानि क्षालयन्ती। यानि पदचिह्नानि पृथिव्याम् प्रकटानि, तानि वैश्णवानि इत्युच्यन्ते। यः तत्र आश्रमं गत्वा तस्मिन् सरसि स्नाति, स केवलदर्शनात् अश्वमेधफलम् आप्नोति, एकविंशतिसमूहेन सह वैकुण्ठवासं लभते। त्रिशतकल्पपर्यन्तं महाभोगान् भुक्त्वा, ततोऽन्ते भूमौ चक्रवर्ती जायते। हे भीष्म, या धारा अङ्गुष्ठाग्रात् निर्गता, सा विष्णुपदजा वैश्णवीति कथ्यते। तस्मात् गङ्गा विष्णुपदी अभवत्, येन त्रैलोक्यं चराचरं व्याप्नोत्। सा शुद्धसलिला अङ्गुष्ठाग्रव्रणात् प्रविष्टा दिव्यनदीत्वं प्राप्तवती, विष्णुपदीति प्रसिद्धा। तया दिव्यनद्याः कृपया समस्तं ब्रह्माण्डं चराचरं व्याप्य, सर्वेषां हिताय प्रवृत्ता। ततो वामनः बाष्कलिं उवाच—"मम पादान् पूरय।" तेन लज्जितेन किंचिदपि नोक्तम्। तं मौनं दृष्ट्वा, पुरोहितः वाक्यम् अब्रवीत्—"दानशक्ति स्वभावतः; न त्वया कर्तुं शक्यते।" बाष्कलिः विष्णुम् उवाच—"भगवन्, यावत् पृथिव्याः विस्तारः, तावत् मया दत्तम्। यत् पूर्वं त्वया सृष्टम्, तत् न निरोधितम्; भूमि रल्पा, त्वं तु महान्, अधिकं सृष्टुं न शक्नोमि।