त्रिलोक्यराज्यं सर्वं चराचरं च बाष्कलिना हृतम्। तस्मात् केशवस्य सेवकस्य मन्त्रदानेन साहाय्यं दातव्यमिति निवेदितम्। तदा वासुदेवः प्रत्युवाच—तव वरदानात् स बाष्कलिः दुर्बेध्यः जातः, किन्तु बुद्ध्या एव स विजेयः, असुरोऽयं तत्रैव बन्धनीयः। अहं दानवविनाशाय वामनरूपं धारयिष्यामि; अयं मम सह गत्वा बाष्कलस्यालयं प्राप्नुयात्। तत्र संप्राप्तः स मम कृते वामनस्य ब्राह्मणस्य त्रिणि पादविवर्धमानानि भूमेः वरयेत्। तं वरं त्वं दातुमर्हसि, भगवन्; एष मया निवेदितः। इन्द्रेणोक्तं—स दानवेश्वरः स्वजीवनमपि दास्यति। दानवात् तं वरं लब्ध्वा, पितामह, तं बन्धयित्वा प्रयत्नेन पाताले स्थापय। पुनरपि वासुदेवः उवाच—अहं दुष्टस्य तस्य विनाशाय वराहरूपं धारयिष्यामि; न संशयः। शीघ्रं गच्छ, इन्द्र। एवं उक्त्वा स तत्रैव अदृश्यः अभवत्। कालेन किञ्चित्, विष्णुः अदितेः गर्भं प्रविष्टः। विष्णोर्गर्भप्रवेशे भीषणा अपशकुनाः नानारूपाः प्रादुरभवन्, स जगदाधारो विष्णुः। तस्मिन्नन्तरे शुभः शक्तिमान् अपशकुनः अभवत्—मालतीपुष्पगन्धयुक्तः सुगन्धिः सुखस्पर्शः वातः प्रववौ। यदा निश्चिते काले नियतक्रमेण देवः सर्वभूतहिताय, कृपया, शुद्धस्निग्धकेशः, उदयचन्द्रशङ्खसदृशप्रभः, देवाधिदेवः अदितेः पुत्ररूपेण अवतरत्। विष्णोः अवतरणे, सिद्धदेवासुराणां विमलदृष्टीनां मुखानि दीप्तानि अभवन्; वातैः धूलिः प्रशमिता, दिवा अपि द्युतिमती जाताऽभवत्। अदितिः महाराज्ञी दिव्यं गर्भं धारयन्ती शनैः शनैः गच्छन्ती, गर्भभारात् क्लान्तमुखी, मन्दगामिनी, गाढप्रविष्टगर्भभारं वहन्ती। यदा नारायणः सत्यमेव गर्भं प्रविष्टः, तदा भूतानां सर्वेषां अकृतार्थानि कार्याणि सहजमेव सिद्धानि। वातः मन्दं प्रववौ, वृष्टयः अपतन्, पर्वतानि उदतिष्ठन्; निर्जनमार्गेषु, देशान्तरेषु, जनानामध्ये सत्यं प्रवर्तितम्। धूलिः आकाशे मुक्तवती, अन्धकारः शनैः शनैः निवृत्तः; विष्णोर्गर्भस्थे वैरभावनापि समुत्पन्ना। राजन्, देवीमातरः देवमातुः क्रमं पश्य; किमर्थं अनुक्रमेण वदामि? अहं त्रिलोक्यं तरिष्यामि। बाष्कलिं दानवेश्वरं पाताले स्थापयिष्यामि; इन्द्राय धनं श्रीश्च दत्तम्। दानवानां विनाशाय केवलं अहं समर्थः; शरवर्षं रथचक्राणि च बहूनि क्षिपिष्यामि। विविधानि गदागणानि दानवानां विनाशाय क्षिपिष्यामि; स्वर्गस्थाः देवाः, अधःस्थाः दानवाः। स्वसमये तदाचरामीति मम व्रतम्; तत्र सहसा वाणी मुखे स्थित्वा निर्गता। यत् पूर्वं चिन्तितं, न दृष्टं, न श्रुतं—क्रोधात् दैत्यपतिं मया बन्धनं कृतम्। कश्यपाय पूर्वं दत्तं धनं श्रीश्च—एषः वातः शक्तिहीनो वा, वा वाताः विक्षिप्ताः? मम दृष्टिः भ्रमतीव, यत् चिन्तितं तदेव साकारं जातम्; ग्रस्तोऽस्मि, किं वदामि, यदि यथोचितं वचनं न उक्तम्? संशयेन आविष्टा सा अदितिः हृदि निरन्तरचिन्तया दिव्यं प्रभुं सहस्रवर्षाणि गर्भे धारयामास। ततः तस्यां वामनरूपधारी अद्भुतः वामनः जातः, यस्य जन्मना दानवानां दृष्टिः अपहृता। तस्मिन्नेव क्षणे, यदा देवेशः जनार्दनः जातः, नद्यः शुद्धजलाः प्रवहन्, सुगन्धिः वातः प्रववौ। कश्यपः अपि तेन तेजस्विना पुत्रेण प्रमोदं लेभे; त्रिलोक्यवर्तिनां सर्वभूतानां हृदयानि हर्षेण पूरितानि। यदा जनार्दनः प्रजापतिः जातः, दिवि देवदुन्दुभयः प्रहृष्टैः प्रहृताः निनदन्। महाहर्षेण त्रिलोक्यां मोहः दुःखं च नष्टम्; गन्धर्वगणाः परमभक्त्या गीतानि गायन्ति, तेजस्विभिः सह। देव्यो भावपूरिताः तत्र नृत्यन्ति, अप्सरसां गणैः सह; तथैव विद्याधराः सिद्धगणाश्च प्रमुदिताः दिव्ययानैः विचरन्ति। ते तत्त्वमिथ्यात्वविवेकं दर्शयन्तः, कौशलानि प्रदर्शयन्तः, मधुरगीतानि गायन्ति, रागरहिताः, पुनः पुनः दुःखसुखाभ्यां विमूढाः। ये पुण्यकर्मणा स्वर्गं प्राप्तवन्तः, ते तत्र नृत्यन्ति, तस्मात् स्वर्गं यान्ति; एवं दुःखमुक्ताः, शुद्धे जीवलोकस्य स्थले, अन्धकारपिण्डात् विमुक्ताः, सुखलाभकाङ्क्षिणः। तत्र केचिदाकाशे ‘जय जय भगवन्’ इति शंसन्ति, अन्ये हृष्टाः; एवं सततमेकघोषे हृदयानुनादेन, अन्ये जन्मभयजरामरणकारणं रहसि चिन्तयन्ति—एवं सर्वं जगत् सर्वत्र हर्षेण पूर्णम्। ततः ब्रह्मा परं विष्णुं उपगम्य लोकस्य हिताय उवाच—‘एष वामनः, प्रभुः सन् अपि, तव कृते जातः।’ स एव ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः; स एव वेदाः, यज्ञाः, स्वर्गः—नात्र संशयः। एतदखिलं जगत् चराचरं विष्णुना व्याप्तम्; स एवैकः स्वयम्भूः, नानारूपेण प्रकटितः। यथा स्फटिकमणिः परिवेषस्य गुणान् प्रतिबिम्बयति, तथा स्वयम्भूः गुणानुसारं प्रकटते। यथा गृहाग्निः अन्यं नाम प्राप्य पुनः स्वं नाम लभते, तथा भगवान् ब्राह्मणादिषु नामानि प्राप्य स्वं स्वरूपं लभते। सर्वथा देवः वामनः देवकार्यं साधयिष्यतीति, इत्येवं स्वर्गवासिनः भक्ताः चिन्तयामासुः।