सा अपि देवीसंप्रीत्या तं फलमवाप, यः कश्चिद् एषां श्रवणं वा मननं वा करोति सः अपि विद्याधरत्वं प्राप्य स्वर्गे चिरकालं वसति। एष धर्मः पुरा मादनस्य स्थापितः, शतधनुना च साधितः, तथैव मनुष्यैः। पवननन्दिनोः कृते चेद् एष कृतः, तर्हि किमत्र विस्मयः, न हि महदाश्चर्यं, नृपते। भीष्म उवाच—यदा विष्णुः यज्ञभूमिं प्राप्तवान्, तदा स बलवान् अत्र पदविन्यासं कृतवान्; किमर्थं तस्य पदानां विन्यासः कृत इति मम जिज्ञासा। देवदेवेनैवैतत् कृतमिति निःसंशयं, तस्मात् ब्रूहि, कः दानवः विष्णुना अत्र विजितः? महर्षे, विष्णोः पदविन्यासं कृत्वा तस्य स्वर्गवासं, वैकुण्ठे महात्मनः स्थानं, तदपि वद। कथं सः पृथिव्यां पदं न्यवेशयत्? देवेषु, इन्द्रमुख्येषु, ये भगवतः परायणाः, तपसा नित्यम् उपासितारः, श्रीवराहस्य स्थानं महर्लोके इति श्रूयते। एवमेव महात्मनः नृसिंहस्य स्थानं जनलोके, त्रिविक्रमस्य तु तपोलोके प्रसिद्धम्। एतान् लोकान् परित्यज्य, कथं सः द्वे पादौ पृथिव्यां न्यवेशयत्, अस्मिन्पितृक्षेत्रे, पुष्करे, यज्ञगिरौ? ब्राह्मण, विस्तारतः वद, कथं सः अत्र पदविन्यासं कृतवान्; एतच्छ्रवणेन सर्वपापानि नश्यन्ति। पुलस्त्य उवाच—साधु पृष्टं त्वया, नृपश्रेष्ठ, शृणु यथापूर्वं विष्णोः पदविन्यासः अभवत्। कृतयुगे प्राचीनकाले, भीष्म, देवानां कार्यसिद्धये विष्णुः यज्ञगिरिं अगमत्, शिलागिरेः शृङ्गे। तत्र पूर्वं, रिपूनां दाहक, विष्णुः पृथिव्याः हिताय प्रवृत्तः, यतः सर्वं स्वर्गं बलिनः दानवैः अधिगतं। दानवैः, इन्द्रसहितैः देवैः विजितैः, त्रिलोकी स्वाधीनता प्राप्ता, तत्र बलिनः दानवाः यज्ञभोक्तारः अभवन्। एतद् सर्वं बाष्कलिना, महाबलेन दानवेन, साधितम्। तस्मिन्काले, स्थावरजङ्गमयुक्ते लोके, त्रिषु लोकेषु, इन्द्रः परमविषादं प्रपेदे, जीवितस्याशां त्यक्त्वा—"अयं बाष्कलिः दानवराड् मम युद्धे अजित्यः।" ब्रह्मणा दत्तवरप्रभावात् सर्वे स्वर्गवासिनः अपि मया बाध्यन्ते, ब्रह्मलोकस्थैः देवैः सह। तस्मात् अन्यः नास्ति शरणं, भगवतः एव शरणं गच्छामि। इति निश्चित्य, देवराजः सर्वैः अमरैः परिवृतः शीघ्रं जगाम, भीष्म, यत्र भगवान् पितामहः आसीत्। ब्रह्म्णः निकेतनं प्राप्त्वा, तैः अमरैः सह, जगतः आपदं, परमदुर्बलतां, न्यवेदयत्—"देव, न जानासि किमस्माकं भीतिहेतुम्?" "दैत्यैः सर्वमादाय, भगवन्, तव दत्तवरात्, सर्वं निवेदितं, बाष्कलेः दुष्टतां च। त्वं शीघ्रं कार्यं कुरु, पितरः, पितामह, देवेश, जगतः शमाय किमत्र कर्तव्यं विचिन्त्यताम्। अस्माकं पश्यतां, वैदिकस्मार्तादिकाः क्रियाः न प्रवर्तन्ते; तेन नित्यं हानिः वर्धते।" "यथा स्वार्थदृष्ट्या साधारणः जनः भाषते, तथैव वयं तव समीपे नित्यमनपेक्ष्य निवेदितवन्तः। यः अन्यस्मात् उपकारं प्राप्य न सहस्रगुणं प्रत्युपकारं करोति, तस्य बुद्धिः व्यर्था। यः परोपकारेण संतप्तः, निर्लज्जः, अनृतवादी, पुनः पापं करोति, तस्य नरकेषु वासः निश्चितः।" "सर्वथा प्रतिदानमात्रेण पुण्यं न सिध्यति; येषां चित्तं केवलं स्वार्थे स्थिरं, ते एवं न कुर्वन्ति। यः अस्मिन्संसारे स्थानं न प्राप्नोति, दुःखदायके, शतधा विदीर्णहृदयः अपि तृप्तिं न प्राप्नोति। यत्र यत्र गन्तव्यं, तत्र गमिष्यामि; अस्मान् निमग्नान् उद्धर, तस्य तेजः प्रवर्तयितुं उपायं ब्रूहि।" "यथादृष्टं, यथावर्णितं, लोके स्थितिं पश्यामि—अध्ययनत्यागः, यज्ञशब्दत्यागः, उत्सवमङ्गलविधानं च निरस्तम्। विद्याध्ययनं त्यक्त्वा, व्यवहारं परित्यज्य, धर्मनियमं परित्यज्य, केवलं प्राणमात्रं शेषम्। जगत् शोकं प्राप्तं, पुनः चातिशोकं; अस्मिन्काले वयं क्लान्ताः।" ब्रह्मोवाच—"जानामि तं बाष्कलिं, वरप्राप्त्या गर्वितम्; सः त्वया अजित्यः, केवलं विष्णुना साध्यः।" ततः ब्रह्मा, आत्मनिग्रहं कृत्वा, समाधिं प्रविवेश; तस्य ध्यानात् एव, चतुर्भुजः प्रादुरभवत्। क्षणमात्रेण, स्वयम्भुवि ध्यातमाने, सर्वैः पश्यद्भिः सः विष्णुः समुपस्थितः। विष्णुरुवाच—"ब्रह्मन्, ध्यानं संहर; तव ध्यानाकर्षितोऽहं समागतः। यदर्थं त्वं मां ध्यायसि, तदर्थमेव आगतः।" ब्रह्मोवाच—"एष महत् प्रसादः, भगवतः अत्र आगमनम्; कोऽन्यो लोके तादृशं लोकहितं चिन्तयेत्, भगवन्? मम स्वयम् सृष्टिः लोकार्थमेव कृतः, जगत् तु तव एव, तस्मात् नैतदाश्चर्यं।" "त्वया एव जगत् रक्षितव्यम्; रुद्रः एव संहारकर्ता। अस्मिन्सति लोके, अस्य महात्मनः इन्द्रस्य...