यमस्य समीपे कश्चित् वार्ता आसीत्, यत्र यमदूताः तं मुनिं मुद्गलं भीमपुत्रं कौण्डिन्यग्रामवासिनं, क्षत्रियं, तदभिप्रायं भ्रममूढाः आनयन्। यमः तान् दूतान् उक्तवान् – “सः क्षत्रियः अल्पायुषः, तं आनयितव्यम् आसीत्, किन्तु इदानीं तं विमोचयत।” तद् श्रुत्वा दूताः निर्गताः, पुनः प्रत्यागच्छन्। ते सर्वे यमदूताः धर्माधिपतिं पुनः ऊचुः – “यत्र गच्छामः, तत्र तस्य जीवितस्य क्षयः न दृष्टः।” यमः अपृच्छत् – “किं कारणं यत् एते प्रायः दृष्टाः न भवन्ति?” यमः पुनः उक्तवान् – “वैतरणी नदी प्रसिद्धा, या तेषां पुण्यकृतां द्वादशीदिने फलदा। ये उज्जयिन्यां, प्रयागे, यमुनायां वा मृत्युम् प्राप्नुवन्ति, तिलं सुवर्णं दानं कुर्वन्ति, वा गोदानं प्रतिदिनं कुर्वन्ति—” यमदूताः पुनः पप्रच्छुः – “हे ब्रह्मन्, पूर्णं व्रतं कथय; किं तत्र पुरुषैः कर्तव्यम्, हे देव, यथा त्वं तुष्टः स्यात्?” “कस्य व्रतस्य अनुष्ठानेन, कृष्णपक्षद्वादशीदिने, उपवासेन च, पापमुक्तिः स्यात्?” “कथं तद् व्रतं कर्तव्यम्? कृपया, हे करुणासिन्धो, विस्तरेण वद।” श्री मुद्गलः तद् श्रुत्वा मधुरं अवदत् – “हे दूताः, यथाऽहम् दृष्टवान् श्रुतवान्, सर्वं कथयिष्यामि।” यमः अपि अवदत् – “मार्गशीर्षादि मासेषु, कृष्णपक्षेषु, पूर्वदिने व्रतं सम्यक् कर्तव्यम्, हे दूताः। प्रतिमासं, एकवर्षपर्यन्तम्, अनुष्ठेयम्। तस्य अनुष्ठानेन निःसंदेहं मोक्षः सिध्यति।” “उपवासः अनुष्ठेयः, विष्णुं तुष्टिं यच्छति। ‘अद्य देवेश, मम उपवासः भविष्यति।’ द्वादशीदिने गोविन्दः भक्त्या पूजनीयः। यदि स्वप्ने वा इन्द्रियविक्षोभे भोजनं वा मैथुनं भवेत्—हे देव, तद् सर्वं क्षम्यताम्, करुणया। नियमं अनुष्ठाय, मध्याह्ने तीर्थं गन्तव्यम्।” “मृत्तिका, गोमय, तिलं च गृह्य, विधिवत् गन्तव्यम्। तत्र स्नानं व्रतसमाप्तये कर्तव्यम्। ‘अश्वक्रान्त’ मन्त्रेण विशेषतः स्नानम् – ‘हे भूमे, अश्वैः रथैः विष्णुना च क्रीडिता, हे वसुधरे—’” “हे भूमे, यत् पापं मया कृतम्, तत् विनाशय; तव साहाय्येन सर्वपापात् विमुक्तिः। काश्यां उत्पन्नाः तिलाः विष्णुरूपाः; तिलस्नानेन गोविन्दः सर्वपापं हन्ति। हे देवी, विष्णुशरीरसम्भूता, महापापनाशिनी, सर्वपापं हर, सर्वेषां नमः। तुलसीपत्रं गृहीत्वा, नामानि पूर्वं जपित्वा, स्नानं विधिवत् कर्तव्यम्।” “एवं स्नानं कृत्वा, शुद्धवस्त्रं धारयित्वा, पितृभ्यः देवभ्यः तर्पणं दत्वा, विष्णुं पूजनीयम्। पंचपत्रैः सुशोभितं, पंचरत्नैः अलंकृतं, दिव्यगन्धमाल्यैः सुगन्धितं कलशं स्थापयेत्। जलैः पूरितं, योग्यद्रव्यैः युक्तं, ताम्रपात्रेण समर्पितं, श्रीधरं देवेशं तपोनिधिं तत्र स्थापयेत्।” “पूर्णविधिना, हे राजन्, उत्तमं पूजनं कर्तव्यम्। मृत्तिका, गोमय, चूर्णितशालिधान्यैः निर्मितं पवित्रं मण्डलं स्थापयेत्। शिलायां श्वेतशालिधान्यं, धर्मराजस्य प्रतिमा निर्मीय, हस्ते यवः स्थापयेत्। तस्य पुरतः ताम्रवर्णां वैतरणीं स्थापयित्वा, पृथक् पूजनं विधिवत् कर्तव्यम्।” “अहं देवाधिपतिं यमं विश्वरूपं आह्वयामि; आगच्छ, हे भाग्यवान्, केशव, सन्निधिं कुरु। श्रीप्रिय, तव पादप्रक्षालनं जलं दत्तं, हे हरि, विश्वविहारिण, करुणां दर्शय। श्रीदायिने नमः पादे; दुःखनाशकाय नमः जानु; शिवाय नमः ऊरु; विश्वरूपाय नमः कटी।” “कामाय नमः गुदे; आदित्याय नमः वृषणयोर्; दामोदराय नमः उदरे; वासुदेवाय नमः उरः। श्रीधराय नमः मुखे; केशवाय नमः केशे; शार्ङ्गधराय नमः पृष्ठे; वरदाय नमः पादे। स्वनामभिः – शङ्ख, चक्र, खड्ग, गदा, परशु – सर्वात्मने नमः शिरसि। मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्कि – एतेषु नमः।” “सर्वपापसमूहनाशाय, पुनः पुनः नमस्कारैः विष्णुं सर्वथा पूजनीयम्। धर्मराजाय नमः; दक्षिणदिकपतये नमः; महिषवाहनाय नमः। चित्रगुप्ताय नमः; अद्भुताय पुनः पुनः नमः। नरकक्लेशशान्तये, इच्छितं फलम् दातु। यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय; वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतनाशकाय नमः। वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय, नीलाय, दध्नाय च – सर्वदा नमः।” “एवं धर्मराजः द्वादशनाम्ना पूजनीयः; वैतरणी, दुस्तर, पापनाशिनी, सर्वकामप्रदायिनी। आगच्छ, हे भाग्यवती, मया कृतं अर्पणं स्वीकुरु; यमद्वारे घोरमार्गे प्रसिद्धा नदी वैतरणी।” एवं विधिना मुद्गलमुनिना यमदूतानां प्रश्नान् उत्तरं दत्तम्, यमस्य व्रतस्य विधिं, पुण्यस्य महत्त्वं, वैतरणीनदीपारस्य उपायं च प्रतिपादितम्।