क्षणेनैव तत्र सभायां अहं पश्यामि—पिङ्गलोक्षणं, कृष्णवदनं, अतीव भीषणं यमं, शतशः रोगमृत्युभिः परिवृतम्। तं वायुपित्तकफदोषस्वरूपैः, कृशतया, ज्वरैः, व्याधिभिः, विस्फोटैः, क्षयैः चोपयुक्तैः रूपैः उपास्यमानं ददर्श। स ज्वरदाहकायपीडाशिरोरुग्भगन्दरबलक्षयकण्ठगण्डाक्षिरोगकृच्छ्रविसर्गज्वरपाकादिभिः सहितः आसीत्। मूर्च्छाकण्ठबन्धहृद्रोगभूतचौरादिभिः, तथा नानाविधभीषणरूपैः, विकटैः, तत्र दृश्यते स्म। तत्रैव कपालच्छिन्नमुण्डहस्तैः, नरकयुद्धभूमौ, घोरदैत्यराक्षसैः परिवृतः, केचित् उपविष्टाः, केचित् स्थिताः, मम पुरतः सन्निहिताः। धर्मदण्डपालाः, चित्रगुप्ताद्याख्यालेखकाः, व्याघ्रसिंहवराहजटिलसर्पाः, अतिदुस्तराः तत्र आसन्। तत्र वृश्चिकदंष्ट्रिभूतकीटकृमिवृकविशदश्वकाकबकगृध्रशृगालाश्च सन्निहिताः। चौरदारिद्र्यदूतमारपिशाचबल्लवश्वासकासभ्रुकुटिकुटिलमुखाः च तत्र दृश्यन्ते स्म। एवं भीषणैरभयैश्च दण्डकर्तृभिः, पापकृतां नायकैः, स्वगणैः परिवृतः स यमः सभायां विराजते स्म। तत्र वन्यभीषणा इव भूतानि, विषधरैः पर्वत इव परिवृतः, सर्वेश्वरः स यमः स्वदूतान् इदं वचनमुवाच— "कथं कश्चित् मूढविवेकदोषात् कौण्डिन्यग्रामवासिनं भीमसुतं मुद्गलाख्यं क्षत्रियं मुनिं अत्र आनीयते? अयमल्पायुषः क्षत्रियः आनयितव्यः आसीत्, स तु मुञ्च्यताम्।" इत्युक्त्वा तान् दूताः तत्रत्याः पुनः प्रतिनिवृत्ताः। ते सर्वे यमदूताः धर्मराजं पुनरूचुः—"यत्र गच्छामः तत्र आयुष्क्षीणं देहिनं न प्राप्नुमः।" तदा यमः प्रोवाच—"कस्मात् एतेषां बहूनां न दृश्यन्ते? वैतरण्याः नदी प्रसिद्धा या द्वादश्यां पुण्यकृतां विश्रुता।" "ये उज्जयिन्यां, प्रयागे, यमुनायां वा मृत्युम् आप्नुवन्ति, तिलस्वर्णादिदानेन, वा नित्यगवां प्रदानेन युक्ताः—" दूताः ऊचुः—"ब्रूहि ब्रह्मन्, किं व्रतम् एतत्? किमत्र कर्तव्यं येन त्वं तुष्टो भवसि?" "केन व्रतेन कृष्णपक्षद्वादश्यां उपवासेन च, पापात् मुच्यते नरः?" "कथं तत् व्रतं कर्तव्यम्? अनुग्रहेण ब्रूहि, करुणासिन्धो, कृपया वद।" श्री मुद्गलः उवाच—"दूतवचनं श्रुत्वा, अहं सर्वं यथादृष्टं यथाश्रुतं कथयामि।" यम उवाच—"मार्गशीर्षादिषु मासेषु, कृष्णपक्षेषु, पूर्वदिने वैतरणीव्रतं सम्यक् कर्तव्यम्, हे दूताः।" "एकवर्षपर्यन्तं मासे मासे स्थिरतया कर्तव्यम्। तेन कृतमात्रे निश्चितं मोक्षः, न संशयः।" "उपवासपालनं कार्यम्, यत् विष्णुं संतुष्ट्यति। 'अद्य मम उपवासः भविष्यति, देवदेव,' इति।" "द्वादश्यां गोविन्दः भक्त्या पूजनीयः। यदि स्वप्नाद्वा इन्द्रियविकाराद्वा भक्षणसंभोगः स्यात्—" "तत् सर्वं क्षम्यतां भगवन्, कृपया दयां कुरु। एवमुपवासनियमं कृत्वा, मध्यान्हे तीर्थे गन्तव्यम्।" "मृद्गोमयतिलैः यथाविधि गृहीत्वा, तत्र व्रतसमाप्त्यर्थं स्नानं कार्यम्।" "'अश्वक्रान्त'मन्त्रेण विशिष्टं स्नानं कार्यम्—'अश्वैः क्रान्ता रथेण विष्णुना च वसुन्धरे।'" "हे पृथिवि, यन्मया पूर्वं कृतं पापं, तत् त्वया विनाश्य सर्वपापविमुक्तः स्याम्।" "काश्यां उत्पन्ना ये तिलाः साक्षाद् विष्णुस्वरूपिणः; तैः स्नात्वा गोविन्दः सर्वपापं नाशयति।" "हे देवि, विष्णुशरीरसम्भूता, महापापनाशिनी, सर्वपापं हर, सर्वेषां नमोऽस्तु ते।" "तुलसीदलमादाय, नामानि पूर्वं जपित्वा, स्नानं यथाविधि साधुभिः उक्तया विधिना कर्तव्यम्।" "एवं स्नात्वा, शुद्धवस्त्रं परिधाय, पित्रेभ्यः देवतेभ्यश्च तर्पणं दत्त्वा, विष्णुं पूजयेत्ततः।" "निर्मलं कुम्भं पञ्चपल्लवैरलङ्कृतं, पञ्चरत्नैः संयुतं, दिव्यगन्धमाल्यैः सुगन्धितं स्थापयेत्।" "अपां च यथायोग्यम्, ताम्रपात्रेण युक्तं, तत्र श्रीधरं देवानां नाथं तपोनिधिं स्थापयेत्।" "पूर्णविधिना उत्तमां पूजां कुर्यात्, मृन्मयगोमयाद्यैः तीर्थमण्डलं कर्तव्यम्।" "शुद्धशालिहीर्णैः शिलायाः कूटैः निर्मितं, धर्मराजस्य प्रतिमा कर्तव्या, हस्ते च यवाः स्थापनीयाः।" "ताम्रवर्णां वैतरणीं तस्य पुरतः स्थापयित्वा, पृथग्यथाविधि पूजनीयम्, आवाहनं कृत्वा।" "देवेशं यमं विश्वरूपिणं आह्वयामि। आगच्छ भगवन्, केशव, सन्निधिं कुरु।" "एष पाद्यं श्रीवल्लभ, ते समर्पितं, हे हरि, जगद्वनविहाररत, मयि दयां कुरु।" "संपदां दातृये नमः पादयोः, दुःखनाशिने जान्वोः, शिवाय ऊरुषु नमः, विश्वरूपिणे कटीषु नमः।" "कामदेवाय लिङ्गे नमः, आदित्याय वृषणयोः, दामोदराय उदरे, वासुदेवाय स्तनयोः नमः।" एवं तत्र सभायां अहं यमस्य भीषणं दरबारं दृष्ट्वा, तस्य व्रतस्य माहात्म्यं च श्रुत्वा, सर्वं यथावत् ज्ञातवान्।