यदा शास्त्रविदः पुराणज्ञाः आदित्यशयनाख्यां शङ्करस्य पूजां तारा-संयोगेषु कर्तव्यमिति निर्दिशन्ति, तदा सा विधिना सम्यक् आचर्या। सप्तम्यां तिथौ हस्तनक्षत्रे रविवासरे च, सूर्यस्य सङ्क्रमणसमये च या तिथि स्यात्, सा सर्वकामसमृद्धिदायिनी मता। तस्मिन् दिने उमामहेश्वरयोः सौरनामभिः पूजनं कर्तव्यम्, तथैव सूर्यपूजा च शिवलिङ्गपूजा च संयुक्तया आचर्या। उमापतेः च रवेः च किञ्चिदपि भेदं न कर्तव्यम्; अतः, राजश्रेष्ठ, गृह एव भानुम् उपासीत। हस्ते सूर्याय पादयोः नमः, चित्रायां गुल्फयोः, स्वातौ जङ्घायां पुरुषोत्तमाय, विशाखायां जानुनि पूजनं विधेयम्। अनूराधायां सहस्रांशोः ऊरू पूजयेत्, ज्येष्ठायां अनङ्गाय गुप्ताङ्गे, मूलायां भीमाय श्रोणिषु नमः। पूर्वोत्तराषाढयोः त्वरितस्य सप्ताश्वरथस्य त्वष्टुः नाभौ पूजनम्, श्रवणे तीक्ष्णांशवे उदरे, धनिष्ठायां विकर्तनाय पृष्ठे नमः। शतभिषां चन्द्रमण्डले तमोहरं वक्षः पूजयेत्; पूर्वोत्तरभाद्रपदयोः चण्डकराय भुजौ। रेवत्यां सामगाय हस्तौ, अश्विन्यां सप्ताश्वरथधारिणे नखेषु नमः। भरण्यां स्थैर्यनिवासाय कण्ठे, "दिनकराय नमः" इति; रोहिण्यां वह्निस्थानाय ग्रीवाय, भारत। मृगशिरसि पुरारये जिह्वायां पूजनम्, आर्द्रायां हराय दन्तेषु, पुनर्वसौ शंकराय नासायां "सवित्रे नमः" इति। पुष्ये पद्ममुखप्रियाय ललाटे, एलाकाय वेददेहधारिणे, आश्लेषाय देवप्रियाय कर्णयोः शिरसि पूजनम्। पूर्वफाल्गुन्यां शम्भोः नेत्रे गवां ब्राह्मणानां च प्रियतमं पूजयेत्; उत्तरफाल्गुन्यां सर्वेश्वरस्य भ्रूयुगले। शिवाय पाशाङ्कुशपद्मत्रिशूलकपालसर्पचन्द्रधनुर्धराय, गायासुरानङ्गपुरान्धकादीनां विनाशहेतवे नमः। एवं सर्वाङ्गपूजा कृत्वा, शिरसि सर्वेश्वरत्वेन पूजनं विधेयम्; अत्र तैलमांसलवणोच्छिष्टभक्षणं वर्जनीयम्। राजन्, रात्रौ जागरणं कृत्वा, पुनर्वसौ क्षीरवाप्यन्नं, उदुम्बरं, सर्पिषः च प्रस्थमेकं समर्पयेत्। तानि पात्रे स्थाप्य, सुवर्णेन सह ब्राह्मणाय दद्यात्; सप्तम्यां व्रतसमाप्तौ वसनयुग्मं दातव्यम्। चतुर्दश्यां व्रतसमाप्तौ, भारतीप्रभृतिभिः सह, ब्राह्मणं गुडक्षीरघृतादिभिः भक्त्या भोजयेत्। अष्टदलवृत्तबीजकोशयुक्तं, निर्मलं, अष्टाङ्गुलपरिमाणं, माणिक्यदलैः भूषितं सुवर्णपद्मं निर्माय। सुष्ठु विनिर्मितं, ग्रन्थिवर्जितं, शय्याप्रसादोपधानच्छत्रच्छायायुतं, मृदुलच्छन्नं शय्यां स्थापयेत्। पादपीठपादत्राणछत्रचामरसनम्यदर्पणपात्रफलवस्त्रलेपनैः सहितम्। तत्र पद्मं स्थाप्य, गुणैः भूषयित्वा, शुभ्रवस्त्रसंवृतां, साध्वीं, दुग्धसमृद्धां, सुवर्णशृङ्गां, रजतखुरां, वत्सयुक्तां, ताम्रदोहनपात्रयुतां गौरं स्थापयेत्। मन्त्रेण, प्रातःकाले एव, तां दद्यात्। "यथा तव विश्रामस्थानं, हे सूर्य, कदापि रिक्तं न भवति, तथा मम श्रियं, स्थैर्यं, लक्ष्मीं, पुष्टिं च सदा वर्धय।" "यथा देवाः त्वत्तः श्रेष्ठतरं न जानन्ति, हे निष्कलङ्क, तथा मामपि अनन्तसंसारदुःखसागरात् उद्धर।" इति प्रार्थयेत्। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणिपत्य, शय्यां, गौरं, सर्वोपकरणानि च ब्राह्मणगृहं नयेत्। एष चन्द्रशेखरस्य व्रतम् अधार्मिके, मायावी, गोब्राह्मणदेवर्षियोगिनिन्दके न प्रकाश्यम्। एष रहस्यं हर्षमङ्गलजनकं भक्तात्मने शुचये वक्तव्यम्; वेदविदः वदन्ति—एतत् महापापिनामपि पापं नाशयति। एतत् यः करोति, स बन्धुपुत्रधनदारविरहितोऽपि देवतानन्ददायकः भवति; न तस्य रोगः, दुःखं, मोहः वा, न च स्त्रियाः भक्त्या कृत्वा। वसिष्ठेन, प्राचीनार्जुनेन, कुबेरेण, इन्द्रेण च कृतं; कीर्तिमात्रेण पापक्षयः सन्देहः नास्ति। यः सूर्यविश्रामस्थानकथां पठति वा शृणोति, स इन्द्रप्रियः भवति; नरकस्थाः पितरः अपि स्वर्गं नयति कर्ता। महर्षयः अश्वत्थवटोदुम्बरनन्दीशजम्बुबिल्ववृक्षान् योग्यतया निर्दिष्टवन्तः। मार्गशीर्षाद्याः मासेषु, प्रतिमासं तेषां वृक्षाणां दन्तकाष्ठं निर्माय दद्यात्। समाप्तौ दध्यान्नं, छत्रध्वजचामरकलशं पञ्चरत्नमण्डितं ब्राह्मणाय दद्यात्। वित्ते कपटं न कुर्यात्; अन्यथा दोषः स्यात्। भीष्मः उवाच—कस्य व्रतस्य पुनः पुनर्जन्मसु अनुष्ठानेन दीर्घायुष्मान्, आरोगी, कुलसमृद्धिः, सौन्दर्यसम्पन्नश्च भवति? सोमसुतस्य व्रतम् विस्तारतः कथय। पुलस्त्य उवाच—एष प्रश्नः उत्तमः, अक्षयपुण्यस्वर्गदायकः; पुराणज्ञैः गूढः रहस्यः इदानीं वक्ष्यामि। अत्र रोहिणीचन्द्रशयनाख्यं व्रतं कथ्यते। तत्र चन्द्रनामभिः नारायणमूर्ति पूज्या। यदा पौर्णमासी सोमवारे पतति, अथवा ब्रह्मनक्षत्रे पौर्णमासी जायते, तदा गोपञ्चगव्यैः सिद्धार्थकयुतैः स्नानं कृत्वा, 'आप्यायस्व' इति मन्त्रं अष्टशतानि जपेत्।